MuziKent

TÜRK SES KAYIT TAR?H?

                                                                                                                     Yazan: Cemal Ünlü

     T.A.Edison’un bulu?u olan fonograf Osmanl? ba?kenti ?stanbul’da; 1895 y?l?ndan itibaren görülmeye ba?lad?. Kay?t ve kullan?m kolayl?klar? nedeniyle büyük ilgi ve ra?bet buldu. Dönemin önde gelen sanatlar?ndan biri olan “gazel”in seçkin icrac?lar? olan “Haf?zlar” ayn? zamanda dini kimlikleri olan sanatç?lard?.  Haf?z, Sami, Haf?z Osman gibi sanatç?lar seslerini fonograf kay?tlar?na vererek ünlerini peki?tirdiler. Fonograf silindirlerine ayr?ca Osmanl? ordusunun çe?itli bandolar?, komik monologlar söyleyen “Karagöz” sanatç?lar? kay?tlar yapm??t?. Daha sonradan 78 (rpm) devirli plaklar?n en büyük ismi olan Tamburi Cemil Bey’in de, silindirlere taksimler, saz eserleri kaydetti?i bilinir.

     Türk ses kay?t tarihi bir yerde; gramofon plaklar?yla ba?lam??t?r.  Çünkü 78 rpm plaklar fonograf silindirlerine göre seri üretim, pazarlama, repertuar, sanatç? seçimi gibi üstün farkl?l?klar ta??yordu ve plak üreticileri ürünlerini Osmanl? piyasalar?na farkl?l???n alt?n? çizerek sunuyordu. Osmanl? ülkesinin iyi bir pazar olaca?? öncelikle tespit edilmi? ve ?stanbul; Moskova, Kahire, Milano, Madrid, Atina, Paris, Berlin, Londra gibi bir merkez olarak seçilmi?ti. Öncü kay?t ekipleri e? zamanl? olarak bu kentlerle birlikte ?stanbul’a da u?rad?.

     1900 y?l? ?stanbul’da ilk gramofon plak kay?tlar?n?n gerçekle?tirildi?i y?llar oldu. Hem E. Berliner’in The Gramophone Co. Firmas?, hem de Alman firmalar? gönderdi?i teknisyenler arac?l??? ile kay?tlar yap?yorlard?. Türkçe’de ilginç bir benzetme ile “ta? plak” olarak da bilinen bu 78 rpm plaklara ilk söyleyen ve çalanlar do?al olarak fonograf kay?tlar? yapanlar oldu. Dini gerekçelerle Müslüman Türk kad?nlar?n?n seslerini vermeleri ancak 1926-27 y?llar?nda gerçekle?ebilmi?ti. Bu nedenle ilk okuyucu kad?nlar; Yahudi, Ermeni, Rum ve Çingene as?ll? Türk vatanda?lar?yd?. Ama erkek sanatç?larla, topluluklarla ilgili bir sorun ya?anmad?. Sultan?n emrindeki saray bandosu “Müzikay-i Hümayun” bile çe?itli mar? plaklar? yap?yordu.

     Geni? bir co?rafyaya yay?lm?? ve pek çok etnik gurubu içinde bulunduran Osmanl? ?mparatorlu?un bu özelli?i kay?tlara yans?m??t?r. Böylece dünya kay?t tarihinde Türk 78 rpm plaklar?; ilginç, zengin bir birikim olarak günümüze ula?m??t?r. Pek çok etnik müzik örne?i, zaman?n moda müzik ak?mlar?, mar?lar, monolog ve diyaloglardan olu?an komik plaklar, yöresel halk müzikleri (türküler, da?i havalar, Kürt, Ermeni, Arnavut ve Pontus Rum havalar?) Türk kay?t repertuar?n? olu?turmu?tur. Türk ta? plak repertuar?: ?ark?, gazel, taksim, saz eserleri, koro, fas?l plaklar?, operet, tango, hafif müzik, taklit ve monologlardan, Karagöz plaklar?ndan vb. türden olu?ur.

     ?stanbul’da plakç?l?k i?ine giren Blumenthal ailesi 1904 y?l?ndan itibaren Disc Pour Zonophone, Odeon firmalar?n?n Türkiye temsilcili?ini yapt?lar. Bu dönemde yüzlerce önemli kay?t gerçekle?tirildi.  E. Berliner’in Gramophone Co. firmas? Türkiye piyasalar?na etkin olarak 1907/08 y?llar?nda girdi. Bu firman?n temsilcili?ini önceleri Pathe temsilcisi olan ve Türkiye’ye ilk sinemay? getiren Sigmund Weinberg oldu. Ayn? y?llarda bir Alman firmas? olan Favorite Record önemli kay?tlar gerçekle?tirdi. Bu firman?n Türk temsilcisi Ahmet ?ükrü Bey dönemin bütün önemli sanatç?lar?n? bu firmaya ba?lad?.

     Türk sanatç?lar?n Anmet ?ükrü Bey yönetimindeki Favorite Record firmas?n? seçmelerinde; o y?llarda etkin olan ve h?zla geli?en “milliyetçilik”ak?m?n?n pay? ve önemli etkisi olmu?tu.

     Blumenthal ailesi 1912 y?l?nda ilk Türk plak fabrikas? ve stüdyosu olan Orfeon Record’u kurdu. Alman patenti ile çal??an bu fabrika sava? y?llar? da dahil olmak üzere 10-11 y?l kadar çok önemli kay?tlar gerçekle?tirdi. Öyle ki bu kay?tlar Türk 78 rpm plaklar?n yüzde yirmisinden daha fazlas?n? olu?turdu. En önemli sanatç?lar en önemli icralar?yla bu koleksiyonlarda yer ald?.