MuziKent

TÜRK MÜZ??? TAR?H? VE DÖNEMLER?

                                                                                                                  Yazan: Çetin Körükçü

      Türklerin tarih sahnesine ç?kt??? ilk devirlerden günümüze kadar müzikle olan ili?kilerini ele alan Türk müzi?i tarihi, bu güne kadar detaylar?yla ele al?nabilmi? bir bilim alan? de?ildir. Tarihin yaz?yla ba?lad??? göz önüne al?nd???nda, Türklerin yaz?l? belgelerle kendilerini ifade ettikleri dönem Türk tarihinin yaln?zca son 1500 y?ll?k kesitini içerir. Bundan önceki dönemlere ait Türk medeniyetine ili?kin kaynaklar maalesef elimizde bulunmamaktad?r. Bu da gerek Türk tarihine, gerekse Türk kültür ve sanat?na ili?kin verilerimizin son derece k?s?tl? oldu?u anlam?na gelmektedir. Türk müzi?ini yaz?ya dayanmaks?z?n aç?klaman?n güçlü?ünü, kaynaklar?n k?s?tl? olmas?n? bir an için göz ard? etsek bile, bunlar kadar önemli ba?ka sorunlar? da burada belirtmemiz yararl? olacakt?r. Türkler çok geni? bir co?rafyada, çok çe?itli devletleri kuran veya bünyesinde ya?ayan, birbirinden farkl? hayat tarzlar? olan büyük bir millettir. Türk müzi?i tarihi denildi?inde asl?nda hangi Türk Boyu’nun hangi dönemine ait müzi?ini anlamam?z gerekti?i de ayr?ca önemli bir sorudur. Türk müzi?inin yaz?l? kaynaklara dayan?larak anla??lmaya çal???lan son sekiz yüz y?ll?k kesitine bak?larak daha önceki dönemlere ???k tutmam?z hayli zor görünüyor.

      Ancak tüm bu zorluklar?n yan? s?ra, baz? Çin kaynaklar?, eski Uygurlar’?n ve Hatay (H?tay, Kutay) Türkleri’nin müziklerine ili?kin ilk bilgileri -k?s?tl? da olsa- bizlere ula?t?rmaktad?r. Bununla birlikte ?ç Asya’da yap?lan baz? arkeolojik kaz?larda elde edilen bulgular, Hunlar’da, Göktürkler’de ve Uygurlar’da geli?mi? bir müzik kültürünün varl???n? haber vermektedir.  Bu müzik kültüründe, çe?itli enstrümanlar, özgün bir nota sistemi ve geni? bir müzik repertuar? oldu?u bilinmektedir. Türk tarihine ili?kin ara?t?rmalar geli?tikçe Türk müzi?i hakk?ndaki bilgilerimiz de geli?ecektir. Bugün Türkiye’de ya?ayan Türk müzi?i gelene?inin kökleri hakk?nda çok ?ey söylenebilirse de bunu Asya’daki köklerle birlikte anmak ve Anadolu’daki etkile?imleri de dikkate almak zorunlulu?u vard?r. Dolay?s?yla Türk müzi?i denilince akla, dünyan?n çe?itli bölgelerine yay?lm?? Türk topluluklar?n?n özgün müzik kültürleri gelir ki bu da ço?unlukla birbirinde farkl? karakterler gösteren müziklerdir. Müzi?i yapan ve uygulayan ki?ilerin daha ayr?lmad???, geleneksel seslerin o günün ya?ant?s? içinde yeniden üretildi?i eski ça?larda, müzi?in kutsal bir unsur oldu?u dü?ünülmekteydi. Do?adaki seslerin birbirinin pe?i s?ra eklenmesiyle meydana getirilen bu sesler bütününe sihirli olduklar? dü?üncesiyle özel anlamlar yüklüyorlard? ve bu müzikleri ancak özel ki?ilerin icra etmesi söz konusuydu. Kam, Baks?, Ozan gibi din adam?, toplumsal önder, büyücü, ?air gibi vas?flar? bünyesinde bar?nd?ran bu ki?iler ayn? zamanda müzisyendiler. Müzi?in sosyal i?levinin yan? s?ra, dinsel i?levi de bu ki?iler taraf?ndan sa?lan?yor ve uygulan?yordu. Dolay?s?yla din ve sosyal hayat?n bütünü ayn? müzikle betimleniyor, benzer sesler bu hayat?n müzi?ini ortaya koyuyordu.

     Türkler Ön Asya’ya gelene kadar göçebe bir toplum yap?s?na sahip olduklar?ndan, müzik icras?nda kulland?klar? çalg?lar daima kolay ta??nabilen nitelikte çalg?lar olmu?tur. Müziklerindeki ses sistemi de buna paralel olarak kurgulanm??t?r ve tamam?yla do?al sesleri içerir. Seslerin e?itim sürecinden geçen ve özgün bir bilinçle düzenlendi?i ses sistemleri ilk dönemlerde kullan?lmamakta idi. Ancak hemen belirtilmesi gereken husus ?udur ki, Türk müzi?i denildi?inde akla gelen baz? özellikler vard?r. Bunlardan birisi Türk müzi?inin a??rl?kl? olarak söz e?li?inde kullan?lan bir müzik olmas?d?r. Hatta baz? müzikologlar Türk müzi?ini sözel bir müzik olarak nitelerler. Edebiyat ve müzi?in birbirinin ayr?lmaz parças? olmas? söze yüklenen misyonla ili?kilidir. Türkler yaz?l? olmayan dönemde dahi büyük bir sözlü edebiyat geli?tirmi?lerdi. Bu gelene?in izlerini destanî döneme kadar götürmek mümkündür. Sosyal hayat?n tüm kesitlerinden izleri, felsefi, pastoral, didaktik örnekleri içeren bu edebiyat, Türklerin söze yükledi?i misyon ve söze verdikleri önemin bir sonucudur. Böylesine geli?kin bir söz da?arc???n?n, toplumsal bütünlü?ün sa?lanmas?, gelene?in nesiller aras?ndaki bir ba? sa?lanmas? için kullan?lmas? muazzam bir repertuar? da beraberinde getirmi?tir. Müzi?i söze e?lik eden ve onun daha etkili daha anla??l?r k?lmak için bir ara? olarak kullan?ld??? da bir vak?ad?r.

     Çalg?sal repertuar bu müzi?in içinde son derece önemli ancak küçük bir bölümü olu?turur. ?kinci önemli husus, tarihin bilebildi?imiz dönemleri içinde yer alan Türk müzi?inin makamsal bir müzik oldu?udur. Bu makam sistemi bugün kullan?lan makam sisteminden zaman zaman farkl?l?klar gösterdi?i bilinmektedir. Örne?in Asya’da –bugün hâlâ var olan- kullan?lan müzik sistemi Pentatonik (Be? Sesli) müzik sistemidir. Ön Asya’ya, Anadolu ve Balkanlara gidildikçe bu sistem yerini makamsal müzi?e b?rakm??t?r. Türk müzi?inin tarihsel seyrini böylesi bir k?sa özetle vermek asl?nda yeterli olmamakla beraber, türlerin kendi geli?imlerini ve Türk müzi?i içinde konumlar?n? ilgili k?s?mlarda (Türk müzi?inde Türler) bulmak mümkündür. A?a??da verilen geni? periyotlar, türler k?sm?nda daha özele inilerek ele al?nacak böylelikle Türk müzi?i tarihine bütüncül olarak ve panaromik yakla??m sa?lanacakt?r. Tüm bu söylediklerimizin ard?ndan genel hatlar?yla bak?ld???nda Türk müzi?inin tarih içerisindeki seyri üç ana dönemde incelenebilir:

A) ?slamiyet’ten Önceki Türk Müzi?i

B) ?slamiyet’ten Sonraki Türk Müzi?i

C) Cumhuriyetle Ba?layan Ça?da? Türk Müzi?i

?SLAM?YETTEN ÖNCEK? TÜRK MÜZ???

     Türklerin tarihinde karanl?k dönem olarak nitelendirebilece?imiz bu dönem ?slam öncesi kültürlerin ve dinlerin büyük rolü oldu?u muhakkakt?r. Özellikle ?amanizm, Maniheizm, Budizm gibi mistik ö?eler ile destans? ?ark? gelene?i bu dönemde neredeyse tüm Türk boylar?nda yayg?nd?r. Gök Tanr? inanc?na ba?l? olan ve ?aman, Kam, Baks? gibi isimler alan din adaml???, ozanl?k gibi misyonlar? üstlenmi? baz? ki?iler, ellerindeki davullar ile bir yandan hekimlik, ozanl?k, din adaml??? yaparken di?er yandan, toplumun sosyal ihtiyaçlar?n? yine müzik arac?l??? ile çözme?e çal???yorlard?. Yukar?da sözünü etti?imiz Türk topluluklar? aras?nda bu türden ki?iler zaman zaman etkili olmu?lar ve bununla birlikte müzi?e de yön vermi?lerdir. Türk boylar?n?n Maveraünnehr’e göç etmeye ba?lad?klar? dönemlerde (8. ve 9. yüzy?llar) art?k elindeki kopuzuyla ezgi çal?p ?ark? söyleyen bir sanatç? tipine rastl?yoruz. Ad?na Ozan denilen bu müzisyeni Asya’daki müzik gelene?ini ve ?ark? tiplerini kopuz adl? çalg?s?yla birlikte yan?nda getirmi?tir. ?ç Asya’da yerle?ik Türk boylar?ndan olan Hunlar, Uygurlar, Göktürklerin müziklerine ili?kin bilgilerimizin k?s?tl? olmas?na kar??n, göçebe Türk boylar?ndan Türkmenlere ili?kin bilgilerimiz epey fazlad?r. Zira günümüz Türkiye’sinde ya?ayan Türk topluluklar?n?n öneli bir kesitini olu?turan Türkmenler, Asya Türkleri ve Türkiye Türkleri aras?nda bir kültür köprüsü gibidirler.  M.S.9. yüzy?l?n ortalar?ndan itibaren bat?ya yönelen Türk boylar?, Karahanl?lar’dan ba?layarak ?slamiyet’i kabul etmeleri ile ya?ama ?ekillerinde ve kültür yap?lar?nda de?i?imler göstermeye ba?lam??lard?r. Toplum ya?am?ndaki bu de?i?imin müzi?e yans?mas? da kaç?n?lmaz olmu?tur. Müzik yap?lar?nda Asyal? tarz? aynen sürdürmelerine kar??n, ?ark? sözlerinde dinin etkisini görmek hala söz konusudur. Ancak sözlerde, sert ve kat? dindarl???n kar??s?nda ho?görüyü ve Tanr? sevgisini görmek mümkündür.

?SLAM?YETTEN SONRAK? TÜRK MÜZ???

     ?slam la geli?en ve çe?itlenen Türk hayat?nda hiç ku?kusuz müzi?in de önemli bir yeri ve önemi vard?r. Türklerin ?slam kültür dairesi içerisine girmesiyle birlikte müzik kültürlerindeki en temel de?i?im müzik sisteminde olmu?tur. Gerçi Makam müzi?i karakteri yaln?z ?slam la özde?le?tirilecek bir yap? de?ilse bile Türk müzi?inin daha önceleri kulland??? daha farkl? müzik sistemlerinin oldu?u muhakkakt?r. Pentatonik ve Heptatonik ses sistemlerinin ard?ndan makamsal müzi?in Ön Asya’daki ve Anadolu’daki izleriyle tan??an Türkler bu alanda çok ileri giderek ?aheserler yaratm??lard?r. XIII. Yüzy?ldan itibaren ?slami Türk edebiyat?n?n da geli?ti?i görülür. Yunus Emre, Mevlana gibi ?air, fikir adam? kimli?indeki ki?ilerin çevresindeki hareket yeni müzi?in olu?umunda da etkili olmu?tur. Osmanl? ?mparatorlu?uyla birlikte tarihin en parlak dönemlerini müzik kültürleriyle de ya?atm??lard?r. XIII. Yüzy?l?n en önemli müzik hareketlerinden bir de müzi?i sistemle?tirme çabalar?d?r ki Safiyüddin Urmevi’nin Kitâb’ül Edvar’? bu alandaki ilk ve en önemli eserdir. XIV. Yüzy?l?n ikinci yar?s?yla XV. Yüzy?l?n ilk yar?s?nda ya?ayan K?r?ehirli Yusuf b. Nizameddin, Meragal? Abdülkadir, H?z?r b. Abdullah, Ahmedo?lu ?ükrullah Osmanl? müzi?i ve müzik sistemleri konusunda ilk çal??malar? yapan ki?ilerdir. Daha sonra Enderun’da yap?lan müzik e?itimi ile saray konservatuar? diyebilece?imiz M?z?ka-i Humayun müzi?in Osmanl? elitleri aras?nda yay?ld??? çevrelerdir. Selçuklu ?mparatorlu?u’nun Osmanl? ?mparatorlu?u’na devretti?i ve Türklerin Anadolu’nun kadim halklar?ndan ald?klar? kültürel miras Osmanl? ?mparatorlu?u’nun her döneminde ya?at?lm?? ve en ileri düzeye götürülmü?tür. Kökleri ?ç Asya’da olmakla birlikte, tüm Akdeniz havzas?nda yay?lan Makam müzi?inin özgün ve ileri düzeyde kullan?m? Türk müzi?inde görülebilir. XX. yüzy?l?n ilk çeyre?ine gelene kadar ?ehirlerde ve köylerde hayat?n çe?itli a?amalar?nda kendine özgü tür ve biçimleriyle ya?at?lan bir Türk müzi?inden söz etmek mümkündür. Her dönemin ve sosyal olay?n kendi do?urdu?u ?artlarla bezenen bu müzik günümüze kadar gelebilmi?tir ve hala ya?at?lmaktad?r.

     Klasik Osmanl?-Türk müzi?inde XX. Yüzy?l?n ba?lar?na kadar durum böyle iken, yine köklerini Asya’daki müzik kültüründen alan ve bugün Anadolu’nun dört bir yan?nda hala ya?ayan bir de halk müzi?i gelene?i bulunmaktad?r. Yerel sanatç?lar?n ve â??klar?n eliyle, Türk toplumunun ya?ad??? tüm do?al ve sosyal olaylar? betimleyen geni? bir repertuar olu?turulmu?tur.

CUMHUR?YETLE BA?LAYAN ÇA?DA? TÜRK MÜZ???

     XX. yüzy?l?n ilk çeyre?i Anadolu’da yepyeni bir siyasi olu?umu beraberinde getirmi?tir. Türklerin tarihinde yeni bir dönemin ba?lang?c? olan XX. Yüzy?l Türklerin bat? kültürü ve dolay?s?yla müzi?ini en yo?un ya?ad??? dönemdir denilebilir. XIX. Yüzy?l?n bat?l? ayd?nlanmac? fikri hareketi Türkiye’de bamba?ka bir olu?umun da habercisi olmu?tur. O güne kadar hep bir kenarda kalan halk kültürü bu dönemde öne ç?km??, halk müzi?i ile ilgili çal??malara, derlemelere h?z verilmi?tir. Bir yandan ça?da? bat?l? müzikler konusunda e?itim verilirken di?er yandan Anadolu’dan ezgi toplayan müzisyenler yepyeni bir hareketin öncüsü olmu?lard?r. Yap?lan derleme çal??malar?yla 20 000 civar?nda ezgi derlenmi?, çalg?lar, türler, formlar hakk?nda pek çok eser kaleme al?nm??t?r. Türk müzi?inin modern bat? uygarl??? ile bütünle?mesi sürecinde, halk ezgileri önemli bir misyonu üstlenmi?tir. Bugün Türk müzik sektörünün en büyük ve sürükleyici aya?? halk müzi?idir.

     Bununla birlikte, ?lgili bölümde detaylar? verilecek olan Ça?da? Türk müzi?inin konservatuarlarda ve yüksek okullarda e?itimi verilmektedir. Cumhuriyet yeni bir siyasi rejim olman?n yan? s?ra, ayn? zamanda bir modernle?me projesidir de.. Bu dönmede kurulan orkestralar, opera ve bale topluluklar?, korolar, geli?en müzik sektörü, yeti?en besteciler,  modern dünya ile Türk müzik kültürünün bulu?mas?n? sa?lam??t?r. Yine modern müzikoloji çal??malar? ve yay?nc?l?k faaliyetleri son dönemin en önemli müzik hareketleri içinde yer almaktad?r.