MuziKent

Stalin ve Müzik: Shostakovich Olay?

Hasan Uçarsu

     Shostakovich 1906'da Saint Petersburg'ta dünyaya gelir; 11 ya??na geldi?inde, Ekim Devrimi gerçekle?ir. Bu anlamda Shostakovich'in Sovyet besteciler ku?a?? içerisinde devrimin öz evlad? oldu?unu söylemek mümkündür. Prokofiev, Shostakovich'ten yakla??k 15 ya? daha büyük bir besteci olarak kariyerinin uzun y?llar?n? Paris'te daha sonra Amerika'da geçirir; devrimin ve devrimin ideallerinin onun üzerindeki etkisi çok fazla de?ildir. Shostakovich'ten 10 ya? daha büyük olan Stravinski de tamamen Rus kökenli olmas?na ra?men ömrünü Bat?'da sürdürmü? bir bestecidir.

     Shostakovich ise kariyerini ve e?itimini Rusya içerisinde sürdürür; dolay?s?yla ya?am? ve müzi?i Rusya'n?n 20 yüzy?ldaki müzik kültürünü ve süreçlerini okumak aç?s?ndan iyi bir örnek te?kil eder. 20. yüzy?l ba??ndaki Rusya'da ve önemli kentleri olan St. Petersburg ile Moskova'daki müzik hayat?na bak?ld???nda, Avrupa ile gayet içli d??l? bir müzik ya?am? sürdürüldü?ü görülür. Bu durum 1917 devriminden sonra da de?i?mez, bilakis daha da güçlenerek devam eder. Devrim ba?ka aç?lardan büyük farkl?la?malar getirse de müzikte ve di?er sanat alanlar?nda büyük bir kopu?a yol açmaz.

     1917-1927 y?llar? aras?nda Rusya tamamen Bat?'yla bütünle?mi? bir müzik hayat? sürdürmektedir. Tüm Avrupa'da 20. yüzy?l ba?lar?nda olu?an modernist yakla??mlar?n hemen hemen ayn?s? e?zamanl? olarak Rusya'da da görülür. Yüzy?l ba??ndaki, Fütürist Dadac? ak?m?n tamamen paraleli bir Rus Fütürizminden söz edilebilir. Müzikteki belirgin hareketlerin, tonalitenin gev?emesi ve ortadan kalkmas?n?n, ritmin bamba?ka bir boyutta ele al?nmas?n?n paralel durumlar? Rus müzi?inde de söz konusu olur.

     Lenin'in 1924 y?l?nda ölümü üzerine Stalin'in i? ba??na gelmesi sürecinde çok fazla bir de?i?im görülmez. Lenin'in kültür i?lerinden sorumlu olarak atad??? ki?inin görevden al?nmas? 1927-1928 y?llar?n? bulur ve zaten 1928 y?l?ndan sonra, partinin kültüre ve sanata müdahale süreci ba?lar.

     Yeni bir toplum, yeni bir kültür, burjuva de?erlerinden, 19. yüzy?l de?erlerinden daha farkl? bir dinamik yaratmak amac?yla yola ç?kan 1917 devrimi ayn? ?eyi sanatta da uygulamaya çal???r. 1920'lerde müzik sanat?n?n önde gelen bestecileri, icrac?lar? Rusya'ya davet edilir. Viyanal? besteci Alban Berg'in, modernist operas? Wozzeck Rusya'da seslendirilir. Bartok gibi dönemin önde gelen ilerici ak?mlar?n?n pe?inde ko?an müzisyen ve besteciler Rusya'ya ça?r?l?r. Dolay?s?yla yeti?mekte olan, Shostakovich gibi genç Rus besteciler de müziklerini bu ortama, bu kültürel çerçeveye odaklayan bir üretim pe?ine dü?erler. 19. yüzy?l müzi?iyle ve onun de?erleriyle ba?lar?n kopar?lmas?, tonalitenin daha belirsizle?mesi, ezginin belirleyici gücünü yitirmesi, onun yerine müzi?in ba?ka parametrelerden de olu?abilece?i görü?ünün ortaya ç?kmas?yla, dokunun önem kazand??? bir müzik görülür.

     Shostakovich 1925 y?l?nda çok ba?ar?l? bir "1. Senfoni" ile konservatuardan mezun olur; bu senfoni sadece Rusya'da de?il Almanya ve di?er Avrupa kentlerinde de yank?lar uyand?r?r. Sanatç?n?n bir devlet sipari?iyle 1927 y?l?nda besteledi?i "Ekim'e Sunu" adl?, devrimi öven eseri o y?llardaki modernist e?iliminin bir ürünüdür. Eserin enstrümantal ve tamamen Avrupa modernizminin, 20. yüzy?l modernizminin etkisiyle olu?turulmu? ilk bölümünde, dramaturji, retori?e de uymaktad?r. Devrim öncesi Rusya'n?n genel durumu olan kaos, karma?a ve karanl?ktan geçilerek koronun kullan?ld??? ikinci bölüme ba?lan?l?r. Bu bölümde çok farkl? bir karakterde, zaferi, yeni bir hayat?, yeni bir kültürü mu?tulayan kararl?, ne?eli, güçlü bir müzik vard?r; ama buna kar??n eserin birinci bölümünde belli bir ezgi, aç?k bir ritmik bir yap? bulunamaz. Tamamen çalg?lar?n girmesiyle olu?an, nispeten kaotik ve dokusal olarak adland?rabilece?imiz bir müzik örne?i söz konusudur.

     1927'de böylesi bir müzik sorun yaratmaz; çünkü zaten 1923'te Moskova'da "Moskova Ça?da? Müzik Birli?i" ad? alt?nda, müzikte modernle?menin öncülü?ünü yapan bir birlik kurulmu?tur. Ayn? y?l yine Moskova'da "Rus Proleter Müzikçiler Birli?i" ad?nda ba?ka bir birlik kurulur. Bu grup da tamamen farkl? bir yoldan giderek birtak?m halk ?ark?lar?ndan, insanlar taraf?ndan kolayca söylenebilecek türde ezgilerle geni? kitlelere yay?lmay? hedefler. 1928'de her iki toplulu?a bir ?ekilde müdahale edilir ve 1930'da her iki dernek de kapat?l?r. Tek yap?l? sistemde birbirinden ayr? sanat anlay??? olmayaca?? dü?üncesiyle tek bir çat? alt?nda "Rus Besteciler Birli?i" kurulur. 1930'larda asl?nda tüm dünyada oldu?u gibi Rusya'da da ekonomik buhranla bir içe kapanma süreci ya?an?r. Bu y?llarda Shostakovich'in operaya yöneldi?i görülür; 1934 y?l?nda Lady Macbeth adl? bir opera besteler ve plan?na göre bu büyük bir dörtleme olacakt?r, yani dört ayr? opera dü?ünmektedir Shostakovich.

     Bu operalar grubunun ele ald??? konu kad?nd?r; kad?n?n sosyal konumu, özgürlü?ü irdelenmektedir bu eserde. Operan?n konusu 19. yüzy?l Rusya's?nda büyük bir çiftlikte geçse de sorun asl?nda dünyan?n her yerinde s?kça kar??la??lan bir durumdur; benzer de?erler ve benzer k?s?tlamalar içerisinde sindirilmek istenen ve s?n?rland?r?lan bir kad?n imgesi. Shostakovich biraz da konunun bu özelli?inden kaynaklansa da asl?nda daha çok müzik aç?s?ndan oldukça sert bir yarg?lamaya tabi tutulur. Opera, 1934'ten 1936'ya kadar St. Petersburg, Moskova ve Leningrad'da, hatta Almanya ve New York'ta dolu salonlara seslendirilir. Derken 1936 y?l?n?n Ocak ay?nda Stalin operaya gelir, üç perdeyi dinleyip ç?kar. ?ki gün sonra Pravda'da "Müzik Yerine Kaos, Müzik Yerine Çamur" ba?l?kl? bir yaz? yer al?r. Yaz?y? yazan?n ad? yoktur, dolay?s?yla görü? devletin görü?ünü yans?t?r. "Akl?m?zda kalan bir melodi bile yok; amorf temalar, Rus de?er yarg?lar?na ayk?r? zedeleyici bir opera", gibi a??r suçlamalar, "E?er, Bay Shostakovich bu yolda, Bat?'n?n koku?mu?, biçimsel özellikleri do?rultusunda çal??maya devam edecekse, ba??na çok tehlikeli i?ler gelebilir" benzeri bir uyar? yap?l?r. Pe?inden Stalin Shostakovich'in besteledi?i bir baleye gider ve yine benzer makaleler yay?mlan?r. Bu olaylardan hemen sonra opera kald?r?l?r ve bir daha ancak Stalin'in ölümünden sonra seslendirilebilir. Zaten o y?llarda rejim dü?man? gibi görünen bu tip ?ah?slar birer birer ortadan kaybolmaktad?r. Shostakovich de bu sorunla kar?? kar??ya kal?r. Belki de hiçbir zaman sanatta ya?am?n bu denli do?rudan tehdit edildi?i bir süreç ya?anmam??t?r.

     Lady Macbeth, müzik özelliklerinin yan? s?ra konusu itibariyle de oldukça rahats?z edici olmu?tur. Çiftlikte ya?ayan Rus bir bayan?n, kocas? yokken, çiftlikte çal??an bir i?çiyle ili?ki kurmas?, olay? ö?renen kay?npederinin olay? kocas?na anlatmas?n? engellemek için kay?npederini zehirlemesi gibi ölüm, dayak sahnelerini içeren bir operad?r bu. Sonuçta eserde vurgulanan toplumsal bask?lar alt?nda s?k??t?r?lm?? bir kad?n?n özgür tercihler yapacak durumda olamamas? ve bu durumun sonunda anlams?z bir ?iddetten ba?ka ki?iye ç?k?? yolu b?rakmamas?d?r. Stalin konunun biraz erotizm ve ?iddete yönelik a??r sahneler içermesinden rahats?z olmu?tur. Klasik opera kurgusundaki biçimsel ö?elere yer vermeyen bu eser döneminin modern opera anlay???n?n gerektirdi?i her ö?eyi bar?nd?rmaktad?r; eserde kad?n?n ya?ad??? ac?, toplumsal de?erler alt?nda s?k??m?? durumu oldukça etkili bir biçimde ortaya konmaktad?r. Shostakovich'in sundu?u bak?? kad?ndan yanad?r. Bu opera, Rusya'ya ait ezgiler içermedi?i gerekçesiyle ele?tirilse de asl?nda bu melodiler oldukça tuhaf ve alayc? bir biçimde kullan?lm??t?r. Kad?n?n kay?npederini öldürdükten sonraki a??t?n sözleriyle operan?n konusu bütünle?tirildi?inde alayc? tutum çok aç?k olarak görülür.

     Stalin bir diktatör olmakla birlikte müziksever bir ki?idir; opera ve baleyi sevmekte, klasik müzik konserlerine gitmektedir. Shostakovich ise Stalin'in müzik sevgisine inanmaz ve "Bu insanlar sert kimliklerini saklamak için güzel sanatlara ba?l? görünüyorlar" der.

     As?l macera bundan sonra ba?lar. Besteci yeni besteledi?i 4. Senfoni'sini tüm önceki ele?tirileri ve bask?lar? göz önüne alarak, ayr?ca provalar sonunda edindi?i izlenimlerden de hareketle eserin müzik özellikleri aç?s?ndan ba??na çok kötü ?eyler getirebilece?ini sezinleyip bu eserinin halk önünde icra ettirmekten kaç?n?r ve eseri geri çeker. Shostakovich, bu arada rejim önünde bir biçimde kendi kurtaracak 5. Senfoni'sini besteler. Tam da otoritelerin bekledi?i, güçlü bir müzikle tamamen 19. yüzy?l?n senfoni gelene?inin kavramlar? kullan?lm??t?r bu eserde. Büyük be?eni alan sanatç? bu yarat?s?yla bir anda rejim taraf?ndan göklere ç?kart?l?r. "Do?ru yolu buldu?u", "hakl? ele?tiriye böyle cevap verdi?i" iddia edilir parti taraf?ndan. Devlet taraf?ndan birçok ödül ve en büyük madalyalarla onurland?r?lan sanatç?, bir yandan da otoritenin müzik aç?s?ndan onaylamad??? farkl? üretimleriyle tekrar rejim taraf?ndan darbe al?r. Shostakovich'in üretim süreci sürekli bir alk??lanma- bir a??r ele?tiri olarak devam eder. Stalin tamam?yla kar?? oldu?u 19. yüzy?l "Avrupa burjuvas?n?n çürümü? de?erlerini" söz konusu alan müzik oldu?unda hiç önemsememi?tir. Bu durumda, kötüledi?i 19. yüzy?l Avrupa burjuvazisinin üretimi olan klasik senfoni biçimi ve onu olu?turan müzik de?erlerine de benzer bir tutum içinde olmas? beklenir. Ya da tam anlam?yla yenilikçi, e?itlikçi bir toplumun kendi yenilikçi, de?erlerini üretmesini cesaretlendirmesi beklenirken o tam tersi bir tutum içinde olmu?tur. Shostakovich'le ya?anan sorunun temelinde bu ikilem vard?r. Stalin'in bekledi?i, amaçlad??? ayaklar? yere sa?lam basan aç?k, ak?lda kal?c? bir ezgi çizgisinin belirledi?i güçlü ritmlerle ve seslerle donanm?? tipik bir 19. yüzy?l senfonisidir.

     Bu senfonide Shostakovich'in gerçekte yapt???n?n kendisinden rejimin istedikleriyle alay etmesi oldu?u s?kça dile getirilir; sanatç?n?n kendisi de bunu bizzat aç?klar. Nitekim 5. Senfoni'ye biraz derinden bak?ld???nda bu durum anla??labilir; büyük bir kabal?k, rahats?z edici bir tutum söz konusudur. Eserde bir tak?m askeri etkiler de vard?r. Eserin ikinci bölümünde gösteri?li, tumturakl? bir müzi?in ard?ndan gelen alays? keman solo, sanki müzi?in kendi içinde de büyütülecek bir ?ey olmad???n? söyler gibidir. Ezici a??rl??? olan bas seslere kar??, sanki bu karakteri bozmaya, dalga geçmeye yönelik, alttan alan bir ifadeye sahiptir. Tüm içerik belli bir karakter bütünlü?ü içinde olmad???ndan, güçlü ve etkili görünüyor olmas?na kar??n, asl?nda bu üsluptan uzakt?r. 4. Senfoni'nin finali ise bu tür senfonik eserler aras?nda önemli bir yer tutar; çünkü senfoni retori?inin son noktas? olan son bölüm, Final bölümü son sözü söyler; bu eser gayet pasif, ne demek istedi?i belli olmayan, içe dönük bir finale sahiptir. Bu durumda rejimin estetik aç?dan ho?lanmad??? zay?fl???, karars?zl???, edilginli?i duyuran bir durumdur.

     Yeniden 5. Senfoni'ye dönersek bu eser 4. Senfoni'den çok farkl? olarak gayet güçlü bir finale do?ru gider; d?? görünü?te ön planda rejimin vurgulamak istedi?i kararl? zafer seslerine ve görmek istenilen tumturakl? yap?ya sahiptir. Timpani'deki darbeler, zafer ve mutluluk hissini her zaman tereddüt alt?nda b?rakan tuhaf bir özelli?e sahiptir. Bu ne?e hissi en temelinden ve do?rudan olarak majör akorlarla sa?lan?r. Fakat doku o kadar tuhaft?r ki, timpaninin ve yayl? çalg?lar?n –Mahler ya da Beethoven'dakinden farkl? olarak– mutlak bir huzurunun, uyumunun olmad???, ikircikli bir tablo ç?kar ortaya ve majör tondaki final minör tondan al?nan birkaç sesle deforme edilir. Ancak ilk dinleni?te, insan?n tatmin eden, büyük, majör bir biti? havas? verir: Eser "Ya?as?n Shostakovich! ?stedi?imiz oldu! Kaosun olmad???, netli?in oldu?u, ayaklar? yere basan, ne istedi?ini bilen bir toplum ve onun mutlulu?a ula?an müzi?i!" dedirten bir yap?ya sahiptir. Akorun kendisinden ba?ka di?er müzik parametreleri ise bunu tamamen tereddütte b?rakan bir durum içerir. Timpani darbeleri bu senfoninin en sinir bozucu ayr?nt?lar?d?r, ama ilk dinleyi?te ay?rd?na var?lamayabilir. Ayr?ca, 5. Senfoni'nin finali hem k?sa hem de ruh durumunu bozmaya yönelik bir yap?ya sahiptir. ?lk etapta partinin arzular? büyük ve güçlü bir majör akorla tatmin edilmi? olur, fakat bu, Shostakovich'in bundan sonraki müziklerinde yapaca??, bir anlamda var olma oyunudur. Bir yan?yla beklenenlere cevap verirken, bir yan?yla kendi kriti?ini müzi?inde üstü kapal? bir biçimde sürdürme çabas?d?r.

     II. Dünya Sava?? ve Alman i?gali süreci ba?lad??? s?rada, 1941'de yazd??? 7. Senfoni sanatç?ya büyük ün kazand?r?r, çünkü bu sava?? ele alan bu müzik rejimi de çok mutlu eder. Ve sava? bitti?inde Stalin, Shostakovich'ten s?radaki 9. Senfoni'nin –Beethoven'in 9. Senfoni'si gibi– bir an?t senfoni olmas?n? bekler ve talep eder. "Dü?manlar?m?z? yendik! Ya?as?n liderimiz! Biz güçlüyüz! Rejimimiz güçlü!" mesajlar?yla dolu bir senfoni beklenirken, ortaya k?sac?k, 20-25 dakikal?k, yine espri ve alay dolu, biraz ne?eli, fakat "güç", "güçlülük" ve "zafer" ad?na hiçbir mesaj bar?nd?rmayan bir senfoni ortaya ç?kar. Bu kez sadece Shostakovich'e de?il bütün bestecilere, biraz eli kalem tutan, sanatsal çabas? olan herkese yönelik bir ikinci darbe gelir. 1948 y?l?nda, Besteciler Birli?i'nin uzun süren toplant?lar?nda a??r ele?tiriler getirilir ve bu olay "1948 Ele?tirisi" olarak bilinir. Bu ele?tirilerden baz?lar? ?öyledir: "Yolda?lar, öyle görünüyor ki tart??malar yolundan ç?kmakta. Ben Rus yerel müzikleri üzerine çal???yorum ve bu da benim Rus halk?yla çok yak?n bir ili?kiye girmemi sa?l?yor. Gelin, senfonik müzi?imize bir göz atal?m. Birtak?m önde gelen isimler var gerek burada, gerek yurtd???nda. Ama tüm bu anlat?lan isimlerin yapt?klar?n?n Sovyet halk?na yabanc? ve kabul edilemez oldu?unu söylemem gerek. Hâlâ Shostakovich'in 8. Senfonisi'nin güzel mi çirkin mi oldu?unu tart???yoruz anlams?zca. Oysa halk?n gözlerine bakacak olursak, 8. Senfoni'nin bir müzik yarat?s? de?il, hiçbir ?ey ifade etmeyen bir kompozisyon oldu?unu görebiliriz."

     "1948 Ele?tirisi"nde, özellikle Sovyet kuramc? Jdanov'un da a??r ele?tirileri vard?r: "Sovyet müzi?indeki iki ak?m aras?nda, gerçekte üstü kapal? olmakla birlikte ?iddetli bir mücadele hüküm sürmektedir. Bir ak?m Sovyet müzi?indeki gerçekçi bir içeri?e sahip ve halka, halk müzi?ine, halk müziklerine yak?ndan ve örgütsel olarak ba?l? olan ve bütün bunlar? yüksek bir ustal?kla birle?tiren bir müzi?in yarat?lmas?nda klasik miras?n ve özellikle Rus okulunun muazzam bir rol oynayaca?? görü?ünü temel alan, sa?l?kl?, ilerici ilkeleri temsil etmektedir. Di?eri ise, Sovyet sanat?na yabanc? olan, yenilik ad?na klasik miras? reddeden, küçük bir seçkin estetikçiler zümresinin bireyci duygular?n? yüceltmek amac?yla, müzi?in halktan kaynakland???n? ve ona hizmet etti?i fikrini reddeden bir biçimcili?i temsil etmektedir. Bizim biçimcilerimiz, müzi?in temellerini y?karken, idealist duygularla örülmü?, geni? halk kitlelerine yabanc?, milyonlarca Sovyet halk? için de?il de küçük gruplar ve seçkinler için yap?lm??, kötü ve sahte müzik eserleri bestelerken, müzi?in geli?mesi yolunda ne kadar büyük bir geri ad?m at?yorlar. Durum çok korkutucudur. Gerekli önlemler al?nmal?d?r..."

     Bu ikinci büyük darbe Shostakovich'i gerçekten daha zor bir duruma sokar, ta ki Stalin'in ölümüne kadar. Ondan sonra biraz daha özgür bir ortam ba?lar. Ancak, sava? y?llar?nda ve Stalin döneminde bahsetti?imiz gibi bir nevi ikircikli kod sistemiyle çal???r Shostakovich. Bir ?ekilde var olma ad?na kendisinden beklenenleri zaman zaman yerine getirebilmektedir. Ancak, yine de kendisinin yapmak istediklerini ve a??r toplum ele?tirisini –ki Shostakovich'in özellikle bu y?llardaki müzi?inde bu "kabal?k", "banal" yap? ve askeri renkler olabildi?ince belirleyicidir– bir ?ekilde müzi?ine yans?tabilir.

     ?ktidarlar?n müzi?e önem atfetmeleri asl?nda çok önemli bir durumdur. Özellikle totaliter rejimlerde, müzi?i bu ?ekilde kontrol etme arzusu ba?l? ba??na bir konudur; çünkü genelde beklenen de budur; Eski Yunan ve Çin uygarl?klar?ndan beri, tüm devlet yaz??malar?nda, metinlerde müzi?in önemli bir yer tuttu?unu ve bunlar?n Stalin'in söyleminden çok da farkl? olmad???n? görürüz: "Müzikte bir uyum olmal? ki toplumda da bir uyum olsun." Bu uyum rahat anla??labilir, ak?lda kal?c? bir ezgi, rahat kavranabilecek bir ritim ve müzik yap?s?d?r. Toplumu tam anlam?nda kontrol alt?nda tutmaya e?ilimli iktidarlar müzi?in bu tip özelliklere sahip olmas? gerekti?ini dü?ünürler ve toplumda bir ba?kald?r?ya, anar?iye, sistem ele?tirisine yol açmayaca??ndan emin olmak için, müzi?i bir ?ekilde kontrol alt?nda tutmak isterler.

     Benzer ?ekilde, uç noktada bir örnek de olsa, özgürlükler toplumu olma iddias?ndaki Amerika'da bile Mc Carthy döneminde müzisyenler –özellikle de Yahudi as?ll?lar ve cinsel tercihleri farkl? olanlar– rejim bask?lar?nda büyük sorunlar ya?am??t?r.