MuziKent

<!--[if !vml]--><!--[endif]-->

Etkinlikler - Voyvoda Caddesi Toplant?lar? 2005-2006

Salome ve Elektra Operalar?nda Edebiyat ve Müzik ?li?kisi

K?v?lc?m Y?ld?z ?enürkmez

     Edebiyat sanat?n?n müzikle etkile?imi ba?lam?nda söz ve müzi?in bulu?tu?u en önemli alanlardan biri operad?r. Tiyatro sanat?n?n edebiyatla kurdu?u yak?n ba?, ayn? ?ekilde opera sanat?nda da kar??m?za ç?kar. Ço?u zaman opera konular? orjinalinde tiyatro metni olarak olu?turulan edebi türleri temel al?r. Bu yap?tlar genellikle içinde bir konuyu anlatan, di?er bir deyi?le anlat?mc? bir program sunan yap?tlard?r. Yarat?lan karakterlerin birbirleriyle ili?kileri, karakterlerin kendine has özellikleri ve konu çerçevesinde kurgulan???, opera sanat?nda müzi?in de bu ili?kiler düzenine kat?lmas?yla farkl? bir boyut kazan?r.

     Bugün Richard Strauss’un iki önemli operas?, Salome (1905) ve Elektra (1909) operalar? üzerinden, metne kaynak al?nan yap?tlar?n müzikle nas?l bir etkile?im içinde oldu?unu anlamaya çal??aca??z. ?lk olarak Strauss’un Salome operas?nda Oscar Wilde’?n metnini temel alarak geli?tirdi?i anlat?m?n? ele alabiliriz.

     Oscar Wilde (1854-1900) Kraliçe Viktoria dönemi ?ngiltere’sinde geçen toplumun geleneklerini sorgulayan, evlilik kurumunu, kad?n-erkek e?itsizli?ini konu alan davran?? komedileriyle tan?nan bir yazard?r. Salome oyunu ise önceki yap?tlar?ndan temel olarak ayr?lan çe?itli özellikleri içinde bar?nd?r?r. 19. yüzy?l?n ikinci yar?s?nda ya?anan genel toplumsal de?i?imler, sanat yap?tlar?nda farkl? e?ilimlerle ortaya ç?kar. Bu dönemde do?u kültürüne kar??, egzotizme yönelik idealist bir ilgi duyulmaya ba?lar. Kayna??n? Yeni Ahitten alan Salome temas?, do?uya özgü pek çok unsuru içermesi nedeniyle özellikle Fransa’da pek çok sanatç?y? etkilemeye ba?lar. 1869 y?l?nda Stéphane Mallarmé’nin Herodiade dramatik ?iiri ve 1877’de Gustav Flaubert’in Herodias ba?l?kl? hikâyesi yay?nlan?r. Flaubert’in bu hikâyesini konu alarak 1881 y?l?nda Jules Massenet de bir opera bestelemi?tir. Bu yap?tlar özellikle Salome’nin üvey babas? Kral Herod’u konu alan yap?tlard?r. Resim sanat?nda da Salome’nin çok say?da yap?ta ilham kayna?? oldu?u görülür. 1900’lü y?llar?n ilk on y?l?nda ye?eren Yeni Sanat (Art Nouveau) ak?m?n?n temsilcilerinden Gustav Klimt de (1862-1918) Salome’yi (II. Judith, 1909) resmetmi? ve bir kad?n figürü olarak Salome’yi tüm simgesel ve erotik ça?r???mlar?yla ele alm??t?r. 1876 y?l?nda ressam Gustav Moreau da Paris’te Salome’yi konu alan resimlerini sergilemi?tir.

     Oscar Wilde da bu sergiyi gezdikten sonra Salome oyununu yazmaya karar verir. Wilde Paris’te ilgi görece?i umuduyla eserini Frans?zca olarak yazm?? ancak oyun ba?ar?s?n?n doru?una yazar?n ölümünün ard?ndan Berlin’de ula?m??t?r. 1893 y?l?nda Wilde, Salome oyununu Sarah Bernhardt’a ithaf etmi? ancak Bernhardt taraf?ndan hiç oynanmam??t?r. Londra’da yine bir Art Nouveau sanatç?s? olan Aubrey Beardsley’nin çizimleriyle Wilde’?n oyununun ?ngilizcesi bas?lm??t?r (ancak Wilde, Beardsley’nin çal??malar?n? fazlas?yla Japon etkisinde bulmu? ve yap?t?n?n uzak do?u etkilerinden çok bizans etkilerini bar?nd?rd???n? belirtmi?tir). 1896’da Paris’te sahnelenen oyun Toulouse Loutrec’in tasar?m?yla sunulmu?tur. Londra ve Paris’te sahnelenen oyun içerdi?i, tutku, ?iddet temalar?yla son derece olumsuz ele?tirilere maruz kal?r. Hatta 1931 y?l?na kadar Salome Londra’da hiç oynanmaz. Ancak yüzy?l?n ba??nda di?er Katolik ülkelere oranla daha ?l?ml? olan Almanya’da Wilde’?n oyunu daha çok ilgi görmü?tür.

     Eser 1903’te Berlin’de Max Reinhardt taraf?ndan sahneye koyulmu? ve iki yüzden fazla kez oynanm??t?r. ??te bu performans Richard Strauss’a Salome operas?n? yazma fikrini verir. Ancak bu oyundan daha önce Strauss 1902 y?l?nda Viyana’l? ?air Anton Lindler’in kendisine bu oyunun Almanca çevirisini gönderdi?i zaman Salome’yi müzikli dram haline getirme fikrine karar verdi?ini belirtir. Strauss, o döneme kadar yaz?lan hiçbir oryantalist eserin gerçek do?u rengini, yak?c? güne?ini i?lemedi?ini söyleyerek yazaca?? operada tamamen egzotik armoniler yarataca??n? belirtir.

     Aziz Matta ve Markos ?ncillerinde Vaftizci Yahya (St. John, Jokanaan) ile ili?kili olarak bu konunun pek çok yorumu vard?r. Ancak ?ncil anlat?mlar?nda Salome’den isim olarak bahsedilmemektedir, k?saca Herodias’?n k?z? olarak an?ld??? görülür. Ortaça? efsanelerinde Salome temas? daha tutkulu bir ?ekilde ele al?n?r. Herodias da Vaftizci Yahya’dan etkilenen bir karakter olarak ele al?n?r. Daha sonra bu konuyu i?leyen edebi yap?tlarda genellikle Kral Herod konu edilmi?tir. Oscar Wilde ise Salome’nin tutkular?n? ve zay?fl?klar?n? ele alarak yap?t?n? olu?turmu?tur.

     Wilde’?n temel ald??? Yeni Ahitteki anlat?m?yla Salome konusu ?öyle ?ekillenmektedir. Yudea Valisi olan Herod Antipas karde?inin kar?s? Herodias’la evlenir. Vaftizci Yahya, Kral Herod’un yapt?klar?n?, karde? kar?s?yla evlenmenin günahlar?n? anlatmaktad?r. Karde? kar?s?yla evlenme temas? Shakespeare’in Hamlet’iyle de benzerlik gösterir. Kral Herod da kendisini ve kar?s?n? a?a??lay?c? yorumlar yapt??? ve halk? k??k?rtaca??ndan korktu?u için Vaftizci Yahya’y? zindana atm??t?r. Herod bir anlamda kutsal ve adil ki?ili?i dolay?s?yla Yahya’dan çekinmektedir. Herodias’?n k?z? Salome ise üvey babas? Herod’un kendisine kar?? duydu?u ilgiden rahats?zd?r. Oscar Wilde’?n Salome oyununda da Kral Herod, üvey k?z? ve ayn? zamanda karde?inin k?z? olan Salome’yi arzulamaktad?r. Ancak Salome ayn? zamanda çekicili?ini ve güzelli?ini amaçlar? do?rultusunda kullanmaktan da çekinmeyen bir karakterdir.

     Salome hikâyesi tarihsel kaynaklarda oldu?u gibi Kral Herod’un saray?nda geçer. Herod’un do?um günü sebebiyle bir kutlama vard?r. Salome bu kutlamada çok çekici bir karakter olarak herkesi etkilemektedir. ?lk olarak kumandan Narraboth Salome’ye olan a?k?n? belli eder. Onun güzelli?inden gözlerini ay?ramaz. Kutlama s?ras?nda Yahudiler ve kar??tlar? aras?nda bir tart??ma vard?r. Bu s?rada Jokanaan’?n sesi bulundu?u yerden duyulur.   Salome bu sesin nereden geldi?ini anlamaya çal???r. Onu görmek ister. Askerler bu iste?ini reddederler ancak Salome kendine â??k olan Narraboth’u kand?rarak bu iste?ine kavu?ur. Jokanaan tutuklu bulundu?u sarn?çtan ç?kar?larak Salome’nin yan?na getirilir ancak Jokanaan öfkeli ve ate?li sözler söylemeye devam etmektedir. Salome ise Yahya’y? gördükten sonra ona kar?? a??r? bir tutku beslemeye ba?lar. Ziyafete dönmeyi reddederek günah ç?kartmaya karar verir ancak Jokanaan ona inanmamaktad?r. Bu durum Salome’yi deliye çevirir. Jokanaan’? a?a??lamaya ba?lar, ona arzular?yla ilgili k??k?rt?c? sözler söylemeye ba?lar. Fakat Yahya taraf?ndan ?iddetle reddedilir. Reddedildikçe arzusunu tekrarlar. Yava? yava? duydu?u ?iddetli arzu, bir intikam iste?ine dönü?ür. Salome bir histeri krizi içindedir. Narraboth olanlara dayanamayarak kendini b?çaklay?p, intihar eder. Salome kendi durmuyla çok me?gul oldu?undan bu durumla pek ilgilenmez.

     Bu arada Kral Herod’u tedirgin eden tart??malar meydana gelir. Yahudiler ve Nas?ral?lar mesih Jokanaan ve ?sa hakk?nda konu?maya ba?larlar. Herod kendisini iyi hissetmek için Salome’den dans etmesini ister ancak iste?i geri çevrilir.  Kral bu dans?n kar??l???nda ona istedi?i her ?eyi verece?ine dair söz verir. Salome teklifi kabul ederek dans?yla Kral? kendine hayran b?rak?r ve intikam alma f?rsat?n? yakalayan Salome, Herod’dan Vaftizci Yahya’n?n ba??n? ister. Kral iste?ini de?i?tirmesi için ona de?erli ?eyler teklif eder ancak Kral?n ?srar?na ra?men Salome iste?inden vazgeçmez. Vaftizci Yahya’n?n ba?? Salome’ye getirilir. ?ntikam?n? alan Salome hala tutkular?n? söndürememi?tir. Arad??? a?k? bulamam?? olman?n verdi?i çaresizlik içindedir. Yahya’n?n kesik ba??n? öpmeye ba?layan Salome, gördükleri kar??s?nda ç?lg?na dönen Kral Herod, Herodias’a söylenmeye ba?lar ve birden sinirlenerek askerlerine Salome’yi öldürmesini emreder.

Oscar Wilde’?n metnini temel alan Richard Strauss’un operas?nda da Salome karakteri konunun merkezinde yer alm??t?r. Salome karakterinin çarp?c? noktalar?, ?iddetli arzular? ve dram?n en kilit noktalar? müzikte de en dramatik kesitleri olu?turmu?tur. Ayr?ca metinde yer alan, konunun ak???n? veren bütün yap? müzikte birebir kar??l???n? bulmaktad?r. Hatta metinde yer almayan, karakterlerin kendine özgü niteliklerinin ve genel atmosferin anlat?m?nda müzik ayr? bir ö?e olarak metne hizmet etmektedir.

     Metnin müzikle bulu?tu?u (belki de opera konusu olarak seçilmesinde önemli bir rol oynayan) en önemli kesit Salome’nin Yedi Duvak ya da Yedi Tül dans? olarak bilinen dans?d?r. Yedi tül dans?nda Salome üzerindekileri teker teker ç?kartarak Herod’u etkilemeyi amaçlamaktad?r. Konunun önceki kesitlerinde yer alan her bir detay bu dans?n içinde yer al?r. ?nsan sesinin olmad??? sadece dans ve müzikle ?ekillenen bu kesit, oryantal etkileriyle konunun oryantalist e?ilimiyle paralel olarak i?lenmi?tir. Orkestrada kullan?lan bir çe?it bas obua olan, di?er ismiyle Arap obuas? olarak bilinen çalg? özellikle konunun orta do?u egzotizmiyle olan ba?lant?s?n? kuvvetlendirmektedir. Tematik i?leyi? de ayn? etkileri yans?t?r. Ayr?ca dans süresince Herod’un Salome’ye hayranl???, onun arzular?na boyun e?i?i, Salome’nin ?srarc? tutumu, Yahya’n?n Salomeyi reddedi?inde tüm tan?d?k/tematik malzeme de bu dans kesiti içinde yeniden duyurulmaktad?r.

     Strauss çok geni? bir orkestra kullanm?? ve baz? kesitlerde çok katmanl? yap?s?yla orkestra kullan?m? metnin anlam?na gönderme yapan önemli merkezleri i?aret eder. Örne?in Salome’nin korkunç iste?inin yerine getirildi?i, Yahya’n?n cans?z ba??n?n kendisine verildi?i noktada, orkestra katmanlar halinde ciddi bir ses kütlesi olarak kar??m?za ç?kar. Bu kesit hem metnin hem de operan?n en ilginç kesitidir. Bu nokta ayn? zamanda Salome’nin cans?z ba??yla olan monolo?u da içermektedir. Oscar Wilde’?n betimledi?i Salome karakterinin, arzular?, histerik karakteri, ç?ld?rm?? görünümü, Strauss’un müzi?iyle birle?ince farkl? bir boyut kazanmaktad?r. Wilde Salome oyunuyla ilgili ?öyle bir aç?klama yapm??t?r: “A?k ölümden güçlüdür ama yolu ölümden geçer. Gaddarl?k ruhu mutlulu?a götüren bir araçtan ba?ka bir ?ey de?ildir”.

     Elektra operas? da çe?itli ikilemleri, ?iddeti, tutkuyu içinde bar?nd?rmas?yla Salome konusuyla yak?n benzerlikler içermektedir. Ancak bu konu Salome’ye oranla daha çok ?iddet yüklüdür. Elektra operas?nda da Strauss bir tiyatro metnini temel alm??t?r. Ancak bu opera ayn? zamanda ?air ve oyun yazar? Hugo von Hofmannsthal ile Strauss’un uzun y?llar süren i? birli?inin de ba?lang?c?n? temsil etmektedir. Salome oyununu sahneye koyan Max Reinhardt, Hofmannsthal’in Elektra oyununun Salome ile biçimsel yak?nl?klar?n? vurgulayarak, Strauss’a Elektra operas? önerisini getirmi?tir. Bu iki konunun özellikle psikolojik içerikteki benzerlikleri çok ilgi çekicidir. Hofmannsthal ve Strauss aras?ndaki i? birli?inden do?an mesleki birlikleri sayesinde önemli yap?tlar ortaya koymu?lard?r. Edebi kimli?inde di?er yap?tlar?n?n yan? s?ra tiyatro yazarl???n?n ayr? bir yeri olan Hofmannsthal, pek çok yap?t?yla Strauss’u etkilemi?tir. Besteci ve yazar?n mektuplar?nda Elektra üzerinde çal???rken hangi estetik e?ilimler üzerinde yo?unla?t?klar? görülebilmektedir. Salome ve Elektra oyunlar?n?n benzerlikleri ve farkl?l?klar? üzerinde yo?unla?an Hofmannsthal, bir yazar olarak detayl? inceledi?i iki karakterin de müzikte daha derin ve kuvvetli betimlenebilece?i üzerinde durur. Strauss’un Elektra tragedyas?n? ele almas? sadece Salome ile benzerlikleriyle ili?kili de?il ayn? zamanda bu konuyu yap? bak?m?ndan bütünlüklü ve dramatik aç?dan a??r? uç noktalar? zorlayan nitelikleriyle ilgi çekici bulmas?yla ili?kilidir. Hofmansthal’in Strauss’la yaz??malar?nda iyi bir opera metni yazman?, tiyatro oyunu yazmaktan daha zor oldu?unu defalarca vurgulad??? görülür.

     Sophocles’in Elektra tragedyas? temel al?narak olu?turulan metinde, konunun merkezinde üç kad?n karakter yer almaktad?r. Bu karakterlerin birbirleriyle ba?lant?lar? konunun genel çerçevesini olu?turur. Kocas?n? a????na öldürten Agamemnon’un kar?s? Klytemnestra ile babas?na tak?nt?l? bir ?ekilde ba?l? olan k?z? Elektra iki kar??t karakterdir. Üçüncü karakter annesi ve k?zkarde?i Elektara’ya oranla daha ?l?ml? ve sakin bir karakter olan Chrysothemis’dir. ?nsani zay?fl??? temsil eden bir ki?iliktir. Metinde kad?n karakterler ba?lam?nda ruhsal durumlar?n detayl? sunumu dikkat çekicidir.

     Bu dönemde psikanaliz alan?nda devrim yaratan Sigmund Freud’un insan davran??lar?na getirdi?i kuramsal aç?klamalar?, Hofmannsthal’in metninde de kar??l???n? bulamaktad?r. Freud, “Histeri Üzerine Çal??malar” ba?l?kl? yap?t?n? (1895) Hofmannsthal’in Elektra yap?t?ndan alt? y?l önce yazm??t?r. Hofmannsthal’in bu çal??may? inceledi?i bilinmektedir. Elektra hedefledi?i noktadan vazgeçmeyen, tak?nt?l? bir ruh hali sergiler, hatta Salome’nin ?srarc? tutumu gibi ayn? saplant? halini son s?n?r?na kadar zorlar.

     Hofmannsthal’in Sophocles’in tragedyas?n? temel alarak olu?turdu?u yap?tta, Mykene kral? Agamemnon, Truva Sava??’ndan dönü?te kar?s? Klytemnestra ve sevgilisi Aegisthus taraf?ndan öldürülmü?tür. Agamemnon sava? s?ras?nda duran rüzgârlar? ba?latmak için k?z? Iphigenia’y? kurban etti?i için kar?s? hiçbir zaman onu affetmemi?tir. (Ancak Iphigenia esas?nda Artemis’e kurban edildi?i s?rada tanr?ça taraf?ndan kurtar?lm?? ve Tauris’te Artemis tap?na??na rahibe olmu?tur. Goethe de Iphigenia Tauris’te ba?l?kl? yap?t?n? bu konudan yola ç?karak olu?turmu?tur.) Elektra a??r? derecede ba?l? oldu?u babas?n?n öldürülmesi sebebiyle son derece k?zg?nd?r ve annesinden nefret etmektedir. Elektra erkek karde?i Orestes’i de babalar?n?n öcünü almas? için yeti?tirmi? ancak bir yanl??l?k sonucu Orestes’in öldü?ünü sanarak daha da peri?an bir hale dü?mü?tür. Elektra öcünü tek ba??na almaya karar vermi?tir. Anne Klytemnestra birgün o?lunun gelerek, babas?n?n öcünü almas?ndan korkmaktad?r. Elektra karde?i Crysothemis’den annelerini öldürmek için yard?m istemektedir ancak Crysothemis bunu kabul etmedi?i için Elektra ona kar?? da ayr? bir kin beslemektedir. Elektra’n?n saplant?l? ruh hali sürekli olarak i?leyen yap?tta Elektra asil olarak do?mas?na kar??l?k vah?i bir yarat?k gibi hareket eden bir karakterdir. Strauss’un iki k?z karde?in birbirine tezat karakterini ele al??? oldukça ilginçtir. Crysothemis’in motifleri Elektra’n?n partisine oranla daha hafif ve ifadede daha liriktir. Elektra’n?n Orestes’in ölmedi?ini ö?endi?i, Orestes’le kar??la?t??? nokta dram?n en etkileyici kesitini olu?turur. Yap?t, Elektra’n?n erkek karde?i Orestes’in annesini ve a????n? öldürmesi ve böylece babas?n?n intkam?n? almas?yla son bulur. Babas?n?n intikam?n? ald?ktan sonra Elektra’n?n ya?ad??? histeri nevrozu amac?na ula?man?n verdi?i hazla kendisini ölüme sürükler.

     Büyük orkestra kullan?m?na bu yap?tta da yer veren Strauss, konunun tüm dramatik noktalar?n?, en ince detaylar?yla Hofmannsthal’le birlikte tasarlam?? müzikte karakterlerin iç yap?lar?n? yans?tmaya yo?unla?arak konunun ötesine geçen bir anlat?m hedeflemi?tir. Elektra’n?n annesine ve a????na kar?? dinmeyen nefretini, saplant?s?n? belirten ana tema opera boyunca s?kl?kla çe?itli ?ekillerde duyurulur. Agamemnon temas? da gerçekte olmayan (metinde ölü olan) ancak an?s?n?n her zaman ya?at?ld??? bir ortam? betimlemek için kullan?l?r. Metinde olmayan bir karakter, müzikte sürekli a??rl???n? sürdürür. Salome’deki monolo?a benzer monologlar pek çok kesitte operay? yönlendirir. Salome’de oldu?u gibi Elektra operas?nda da kad?n sesinin kullan?m? uç noktalara ula?maktad?r. Metindeki kad?nlar?n ruhsal bozukluklar? ses materyalinin kullan?m?n? da etkilemektedir.   Elektra’n?n memnuniyetinden ve co?kunluktan kendinden geçmi? halini yans?tan ölüm dans? da sadece operaya özgü, eski tarihsel metinlerde de rastlanmayan bir unsurdur. Elektra a??r? sevinciyle vah?i bir dansa ba?lar. Sürekli artan h?z?n? durduramaz ve birden gücünü yitirerek yere dü?üp hayat?n? kaybeder. Kendini ölüme sürükleyen Elektra’n?n bu dans?, art?k ya?amas? için hiçbir nedeninin bulunmad???n? vurgulamaktad?r. Salome operas?nda da oldu?u gibi Elektra’n?n son dans?nda daha önce kullan?lmam?? motiflerin bir sentezinin olu?turuldu?u görülür. Eser operan?n ba??nda sunulan ve sonra sürekli olarak duyurulan Agamemnon temas?n?n bir kere daha geli?iyle son bulur.

     Görüldü?ü üzere Strauss’un operalar?nda konu ile do?rudan ba?lant?l? olarak müzik materyalini yönlendirme söz konusudur. Konunun her bir detay?, yüzeyde görünmeyen arka plan? müzikte anlat?m?n? birebir gerçekle?tirir. ?air ve oyun yazar? Hofmannsthal ile yapt?klar? i?birli?i süresince Strauss’un metin-müzik ili?kisini daha derin olarak incledi?i görülmektedir. Özellikle 19. yüzy?l?n opera anlay???nda görülen konu?mal? bir oyunun de?i?tirilmeden opera librettosu olarak kullan?m?, Hofmannsthal’in libretto anlay???yla büyük oranda farkl?la?m??t?r. Librettolar, bir edebi metin olarak tasarlanm?? ve bu tasar?n?n ço?u a?amas?nda Strauss’un katk?s? büyük olmu?tur. Gürültü ve ?iddet yüklü bu operalar?n ard?ndan Strauss, bu anlat?m karakterini bütünüyle terketmi?tir. Bu iki opera bir anlamda Strauss’un farkl? bir yarat?m evresini olu?turmaktad?r.