MuziKent

Richard Wagner ve Edebiyat - 05.09.2006 - ?lke BORAN

     Çok kapsaml? bir ki?ilik ve besteci olan Wagner’i birçok yönden ele almak mümkündür; müzik ve edebiyat ili?kisi aç?s?ndan ele almak ise ayr? bir enteresan durum te?kil eder. Wagner bütün hayat? boyunca bir anlamda insan ili?kilerini ç?karlar? do?rultusunda kurmu? bir bestecidir ve bu ba?lamda hakikaten çok zor bir ki?ilik oldu?unu tahmin edebiliriz. 19. yüzy?ldaki müzik devinimiyle birlikte do?al olarak opera devinimini kökünden de?i?tirmi? bir isim olarak da kar??m?za ç?kar.

     ?lk sorulmas? gereken soru, Wagner’in "kim" oldu?udur. Wagner 22 May?s 1813’te Leipzig’de do?ar. 1813 asl?nda Avrupa için enteresan bir döneme denk dü?er; Napolyon sava?lar?n?n son dönemleridir ve Leipzig Frans?zlar taraf?ndan ku?at?lm?? durumdad?r; fakat Napolyon art?k yava? yava? gücünü kaybetmektedir. Avrupa ve tabii Almanya için o y?llardan yüzy?l?n ortalar?na kadar süren sanc?l? bir süreç ba?lam??t?r. Almanya o dönemlerde asl?nda birle?meyi isteyen bir ülke olarak kar??m?za ç?kar. Böyle bir ortamda dünyaya gelen Wagner çok küçük ya?ta babas?n? kaybeder, annesi de hemen ard?ndan Ludwig Geyer adl? bir ressamla evlenir. Wagner 18 ya??na kadar Geyer soyad?n? kullanmak durumundad?r, ancak 18 ya??na geldikten sonra as?l babas?n?n soyad?n? kullanma hakk?n? kazan?r. Soyad?n? Geyer olarak sürdürmemesinin nedenlerinden biri de onun bütün hayat? boyunca bestecili?inin yan? s?ra sürdürdü?ü politik görü?lerinin etkilerini ta??r; antisemitik bir ki?ilik oldu?unu bildi?imiz Wagner, büyük ihtimalle Geyer bir Musevi oldu?u için bu soyad?n? kullanmak istememi?tir.

     ?lk gençlik y?llar?nda ba?lam?? olsa da sanatç?n?n müzikle ciddi anlamda ilgilenmeye ba?lad??? dönem 20’li ya?lar?d?r. O döneme kadar as?l amac? edebiyatç? olmakt?r. Önce Leipzig, daha sonra Dresden’de edebiyat ve felsefe okur. Zaten o dönemde Almanya da iyi bir e?itim ancak felsefe, hukuk ve edebiyattan geçmektedir. Edebiyata gönül vermi? biri olarak kar??m?za ç?kan Wagner, edebiyat kariyerini bir ?ekilde ortada b?rak?r ve çok erken ya?larda bestecilik alan?nda kariyer yapmak istedi?ine karar verir; fakat asl?nda bütün hayat? boyunca edebiyat ile olan ili?kisini ve edebi ki?ili?ini bir ?ekilde müzikle, bestecili?iyle birle?tirmi?tir.    Wagner konservatuara gitmez, özel birtak?m ki?ilerle çal??arak müzik e?itimi görür. Bestecili?e de asl?nda armoni kitaplar?n? çözerek ba?lar; fakat otobiyografisine bakt???m?z zaman müzi?i tamamen kendi ba??na ö?rendi?ini yazar. Bu tav?r, Wagner’in egosantrik ki?ili?inin, kendini her ?eyi tek ba??na ö?renmi? biri olarak göstermek iste?inin bir sonucu olarak de?erlendirilebilir. 23 ya??nda Paris’e yerle?en sanatç?, üniversite y?llar?nda ilk iki operas?n? besteler: Yasak A?k ve Periler. Bugün Wagner literatüründe pek fazla an?lmayan bu ilk denemelerde ula??lmayan a?k, sonuçlanmayan umutlar ve fantastik ö?eler ele al?nm??t?r. Bu, sanatç?n?n daha sonraki operalar?nda ana malzeme ve ana fikir olarak devam edecektir. 23 ya??nda Paris’e gittikten sonra edebiyat ve felsefe okumalar?na devam eder. O s?ralarda Hegel’den çok etkilenir. Hegel dü?üncesine göre Beethoven’dan sonra müzik serüveni art?k sonuna gelmi?tir. Sadece Wagner de?il, Beethoven’dan sonraki birçok bestecide de bu kayg?y? görürüz; Beethoven’?n senfoniyi getirdi?i noktadan sonra, bir senfoni dü?üncesi veya bir müzik dü?üncesi birçok bestecinin korkulu rüyas? haline gelir. Wagner ilk gençlik y?llar?nda senfoni türünde besteler yaparsa da, özellikle Hegel’in etkisiyle birlikte Beethoven’dan daha farkl? bir çizgide ilerlemenin yolunu bulmak üzerine çok dü?ünür. Wagner karakterinin ve besteci olarak Wagner’in as?l dü?üncesinin de buradan yola ç?kt???n? görürüz. Beethoven gibi bir üstattan sonra ilk ad?m olarak senfoni yazmamay? seçer, bunun yerine opera yazma dü?üncesi ta??r; fakat döneminin modellerinden de farkl? bir ?ey yapmak ister. ?lk iki operas?ndan sonra, iki opera daha besteler: Lohengrin ve Tannhäuser. Bu iki operada sanatç?n?n ilk kez mitoslardan yararlanma dü?üncesini bilinçli bir ?ekilde ortaya koydu?unu görürüz; bu dü?ünce Wagner’in daha sonraki bütün operalar?nda kar??m?za ç?kacak olan temel dü?üncelerden biridir.

     Wagner’in mitoslar? tercih etmesinin çok somut birkaç nedeni vard?r. Mitoslar sadece tarihle ba?lant?l? de?ildir; efsane ve mitolojinin malzemesi zamans?z bir malzemedir, bütün zamanlar? kapsayabilir ve evrensel dü?üncenin bir ürünüdür. Bu zamana ba?l? olmay??, Wagner’e çok ilginç gelen bir meseledir; mitoslar?n malzemesinde evrensel gerçeklerin de ortaya koyuldu?unu dü?ünür. A?k-nefret ikilemi içerisinde süregiden bu malzeme asl?nda tiyatronun ve edebiyat?n temel unsurlar?n? te?kil eder. Bu nedenden dolay? Wagner mitoslara yönelmenin önemli oldu?unu dü?ünür.

     1848 y?l?nda Dresden’de Almanya’n?n birle?mesi dü?üncesiyle geli?en bir ayaklanma ve ufak çapl? bir devrim gerçekle?ir. Wagner bu ayaklanmadan kaçmak üzere yak?n arkada?? Liszt’ten yard?m al?r ve Zürich’e gider, burada dört y?l boyunca beste yapmaya ara verir; belki de yaz? alan?nda en etkin oldu?u bu süreçte geli?tirmek istedi?i opera dü?üncesini yaz?ya döker, iki kitap yazar: Opper und Drama ve Gelece?in Sanat?. Bu kitaplarda Alman operas?n?n olmas? gereken ?eklini, yani hayalindeki Alman operas?n?n teorilerini yaz?ya döker. Alman operas? dü?üncesini bu kadar önemsemesinin en önemli nedenlerinden biri, vatanda?? oldu?u ülkede o süreçte gündemde olan birle?me dü?üncesidir ki, Avrupa’n?n birçok ülkesinde, örne?in ?talya’da da ayn? konu gündemdedir. Wagner de besteledi?i eserlerle, operalarla bu birle?me, birlik olma, bütün olma mesaj?n? vermeyi amaçlar; opera yazmaktaki as?l amac? Alman olma ve bir bütün olma dü?üncesini vermektir. Bu mesaj? vermek için elindeki malzeme de asl?nda, müzikten önce yaz?d?r. Opera dedi?imiz de zaten bir librettosu olan bir müzik türüdür ve as?l mesaj? veren metindir; müzik bu metni destekler. Dolay?s?yla Wagner’in operalar?nda da ön planda olan metindir ve müzik ancak o metni güçlendirmek için kullan?lan bir unsurdur. Wagner yazd??? kitaplarda bütün bu fikirlerini yaz?ya döker. Bu kitaplarda müzik tarihi içerisinde çok önemli yeri olan iki kavram? ortaya ç?kart?r. Bunlardan biri bütünsel sanat, di?eri de leit motiv dü?üncesidir. Bütünsel sanat zaten Wagner’in operalar?nda gerçekle?tirmek istedi?i idealdir ve bunu büyük ölçüde ba?ar?r. Wagner operay? bütün sanatlar?n birle?ti?i, edebiyat, görsel sanatlar, resim, müzik, dans ve akla gelebilecek di?er sanatsal unsurlar?n bir araya geldi?i bir sanat türü olarak görmek ister. Bütün bu sanatlar?n bir araya gelmesinin yan? s?ra Wagner’in as?l söylemek istedi?i, operan?n her ?eyiyle tek bir ki?i taraf?ndan,  besteci taraf?ndan dü?ünülmesi gerekti?idir; yani besteci hem librettoyu, hem sahne tasar?m?n? yaz?ya dökecektir. Hem müzi?i besteleyecek, hem de hayatta oldu?u sürece eser sahneye konulurken söz sahibi olacakt?r. Daha önceki ve sonraki dönemlerde librettist yazar, besteci besteler. Tabii ki i?birli?inin getirdi?i çok müthi? sonuçlar vard?r, fakat Wagner’in dü?üncesinde bunlar?n hepsinin ayn? beyinden ç?kmas? gereklidir. Bütünsel sanat kavram?ndaki as?l anlam da burada gizlidir.

     Zürich’teki dört y?l içerisinde Wagner en büyük, en kapsaml? eserlerinden biri olan Der Ring des Niebelungen dörtlemesi üzerine çal??maya ba?lar. Bu eser dört operan?n birbirini izledi?i çok kapsaml? bir efsane üzerine kuruludur ve toplam? a?a?? yukar? 15 saat sürer. Birbirini izleyen bu operalardan sadece birini ya da aradan bir operay? izlemek pek bir anlam ifade etmez. Tabii ki toplam 15 saat süren bir eserde bu çok kolay bir ?ey de?ildir. Wagner a?a?? yukar? 26 y?l bu eser üzerinde çal???r. Dört operadan birincisi Das Rheingold, ikincisi Walküre, üçüncüsü Siegfried ve sonuncusu, tanr?lar?n çökü?ü anlam?na gelen Götterdämmerung’dur. Eserin librettosunu yazmak sanatç?n?n inan?lmaz bir zaman?n? al?r; çünkü Wagner eserin konusunu kompleks ve kusursuz bir ?ekilde haz?rlama kayg?s? içerisindedir. Bu eseri yazarkenki ana dü?üncesi, Shakespeare kadar kapsaml? bir tragedya mant??? ve Beethoven kadar kapsaml? bir müzik anlay???n? bir araya getirmektir.

     Ring tamam?yla Germen ve Kuzey mitolojilerinden yola ç?k?larak yaz?lm?? bir eserdir, ayr?ca Kral Arthur efsanesinden ve Yunan mitolojisinden özellikler ta??r. Eser için ba?vurulan birçok kayna??n en önemlilerinden biri Niebelungen Lied’dir. Eserin ana karakteri Siegfried’dir. Wagner bu dört operay? bestelemeye karar verdi?i zaman, ilk olarak librettoyu yazmak için masaya oturur; kafas?ndaki as?l dü?ünce Siegfried’in ölümü üzerine bir opera yazmakt?r ve bu hikâye zaten Niebelungen Lied’de anlat?lmaktad?r. Siegfried’in ölümünü librettoya geçirmeye ba?lar, ancak bununla yetinmez ve Siegfried’in gençli?ine dair de bir ?eyler yazmak gerekti?ini dü?ünür. Siegfried’in gençli?ine döner ve dörtlemenin üçüncü operas? olan Siegfried operas?n? besteler. Daha sonra efsanenin daha geni? kapsaml? ele al?nmas? gerekti?ini dü?ünerek Siegfried’in do?umu, çocuklu?u ve anne babas?n? ele alan ikinci operay?, Die Walküre’yi besteler. En sonunda da efsaneyi ba??ndan itibaren ele alma dü?üncesiyle Das Rheingold ortaya ç?kar. Yani libretto yaz?m? asl?nda tersten gitmi?tir Wagner’de; libretto, en son operadan ilk operaya do?ru tersten yaz?lm??t?r, fakat müzi?i besteleme süreci Das Rheingold’la ba?lar, Götterdämmerung en son bestelenir. Siegfried ana karakterdir, fakat dörtlemeye bak?ld???nda Yunan mitolojisinde oldu?u gibi çok kapsaml? bir soya?ac? ç?kar. Karakterlerin hepsi birbiriyle ili?kilidir; tanr?lar vard?r, kahramanlar vard?r, cüceler vard?r... Bu bir anlamda içinde bulundu?u 19. yüzy?l Almanya’s?nda Wagner’in geli?tirdi?i sosyal dü?üncelerin de bir yans?mas? olarak kar??m?za ç?kar. Wotan as?l tanr?, ba? tanr?d?r. Onun e?i Frica ve Frica’n?n karde?leri, bir de yeryüzü tanr?ças? Erde vard?r. Wotan’?n Erde’den olan k?zlar? sava?ç? Walkür’lerin d???nda, insanlar katman?nda da Siegfried kar??m?za ç?kar. Siegfried’in anne ve babas? da Wotan’?n çocuklar?d?r ve asl?nda karde?tirler. Dolay?s?yla hikâyenin içerisine ensest de girer ve buna ra?men Siegfried bir kahraman olarak do?ar. Bu da mitolojilerin getirdi?i bir unsurdur. Siegfried bir cüce taraf?ndan yeti?tirilir ve as?l anne ve babas?n?n bilgisine sahip de?ildir. Ba?ka biri taraf?ndan yeti?tirilmi? olma dü?üncesi, ba?ka mitolojilerde, ba?ka efsanelerde de kar??m?za ç?kar. Bunlar?n en belirgin örne?i çocuklu?unda bir köylü aile taraf?ndan yeti?tirilen Kral Arthur’dur. Siegfried’e geçmeden önce babas? Sigmund’un k?l?c? çok büyük bir simgedir, t?pk? Kral Arthur efsanesinde oldu?u gibi. Buradaki a?aç, yani ili?kiler ve karakterler ?emas?, konunun ne kadar karma??k oldu?unu da gösterir.

     Bütün hikâye Rhein nehrinden dünyan?n dengesini koruyan alt?n?n çal?nmas?yla ba?lar. Bu alt?n Niebelung’un hâkimi cüce Halberich taraf?ndan çal?n?r. Cüce, alt?n? çald??? zaman bütün güçleri elinde bulunduraca??n? bilmektedir. Bu noktadan itibaren tanr?lar, devler ve cüceler aras?nda bu alt?n? elde etme çeki?mesi ba?lar; herkes bir ?ekilde alt?n? elde etmek için u?ra??r. Amaç tabii ki bütün dünyan?n gücünü elde etmektir. Dört opera boyunca hikâye bunun üzerine kuruludur. Üçüncü operada ortaya ç?kan Siegfried, bütün kötülüklerin üstesinden gelen ve bütün güçleri zaten kendi içinde do?u?tan bar?nd?ran bir kahramand?r. En sonunda da, son operada herkes ölür, her ?ey yok olur; Rhein alt?n? tekrar nehre döner, tanr?lar da yok olur; zaten operan?n ismi de tanr?lar?n çökü?ü veya lanetleni?i anlam?ndad?r.

     Konunun özünde asl?nda hiçbir zaman elde edilemeyen, elde edilemeyecek olan mutlak gücün elde edilmesi için verilen u?ra? ve sonucunda her ?eyin yok olmas? vard?r. Bu dü?ünceleri asl?nda Wagner çok yo?un ve karma??k bir ?ekilde ele al?r ve çok incelikli bir çal??man?n sonucunda yazd??? librettoyu besteledi?i müzikle güçlendirir.

     Wagner bu metin-müzik ili?kilendirmesini en belirgin ?ekilde leit motiv kullan?m?yla yapar. Leit motiv bir nesne, bir karakter, bir duygu, atmosfer ya da durumun müzikal motif olarak iletilmesidir. Örne?in Rhein alt?n?n?n bir müzikal motifi vard?r ve bu konu nerede geçiyorsa, Wagner oraya Rhein motifini, alt?n motifini koyar. Ve leit motiv asl?nda müzi?in örgüsünü olu?turarak çok büyük bir kolayl?k da sa?lar besteciye. Metin, yani libretto, çizgisel bir anlat?m içerir ve hikâyenin bir ?ekilde ilerlemesini sa?lar. Hikâyenin nas?l geli?ti?ini izleyiciye veren metindir, müzik ise ilerleyen konunun zamansal olarak geni?lemesini sa?lar, yani bir ?ekilde olaylar?n nabz?n? dinleyiciye verir. Kimi zaman çok yo?un, kimi zaman daha seyreltilmi? bir müzikle kar??la??l?r. ?kinci nokta ?iirsel, yani lirik anlat?md?r. Wagner ?iirsel ve lirik anlat?m üzerinde çok durur ve müzi?in o ?iirselli?e derinlik, renk ve atmosfer katmas? gerekti?ini dü?ünür. Wagner’in müzi?i büyük ölçüde atmosferik, yani o anki durumu, duyusal olarak yo?unla?t?ran bir müziktir. Bu tabii ki metni çok büyük ölçüde destekleyen bir unsur, bir dü?ünce yap?s?d?r. Metin olaylar?n yorumlanmas?na yard?mc? olan bir malzemeyken müzik de yorumlama sürecini etkiledi?i gibi dikkatleri baz? nesneler üzerine yo?unla?t?ran bir ö?e olarak kar??m?za ç?kar. Konunun hangi nesnelere, hangi duyulara, hangi karakterlere yo?unla?mas? gerekti?ini, dinleyicinin hangi unsurlara yo?unla?mas? gerekti?inin müzikle dile getirilmesinden söz eder Wagner. Dördüncü olarak libretto konuyu anlat?rken ayn? zamanda bir fikir ortaya atar. Bu fikrin desteklenmesi ve müzik ile metin aras?ndaki ba?lant?n?n kurulmas? da müzi?in ana amac? olur.

     Der Ring des Nibelungen bütününde çok enteresan bir yap?yla kar??m?za ç?kar. Birinci operada, yani Das Rheingold’da, efsanenin as?l ba?lang?c?nda operan?n içerisinde sadece tanr?lar ve yarat?klar vard?r; insan ancak ikinci operada ortaya ç?kar. Ba? tanr?n?n çocuklar? karde? olduklar?n? bilmeden birbirlerine â??k olurlar. Bu yanl?? birle?menin sonucunda Wotan, Sigmund ile, kendi o?lu ile düelloya giri?ir ve Sigmund kaybeder; annesi Siegfried’i do?urduktan sonra ölür. ?nsan, tanr?lar?n kontrolünde bir unsur olarak ortaya ç?kar. Üçüncü operada ise daha özerk ve kendi ba??n?n çaresine bakabilen, zorluklar?n üstesinden gelebilen insan gündeme gelir. Siegfried bir anlamda Wagner’in dü?üncesinde o dönemin Alman toplumunun olmas? gereken simgesi olarak kar??m?za ç?kar. Siegfried operas?nda kahraman Siegfried ile birlikte insan daha ba??ms?z bir hale gelir ve tanr?lara kafa tutar. Son operada da art?k tanr?lar tamam?yla aciz durumdad?r, Rhein alt?n?n? da elde edemezler; bu arada entrikalar döner ve tanr?lar tümüyle yok olur, Siegfried de ölür.

     Dörtlemede tanr? ve yarat?klarla ba?lay?p insan?n ve her ?eyin yok olmas?yla sona eren bir döngü söz konusudur. Tabii çok say?da sembol de vard?r; Siegfried’in k?l?c?, kahraman?n her ?eyin üstesinden gelebilecek malzemesi ikinci operada düello s?ras?nda k?r?l?r. Ve ancak korku tan?mam?? birisi taraf?ndan örste eritilip dövüldü?ü takdirde yeniden bir araya gelebilme ?art? vard?r ki bu da birçok efsanede yine kar??m?za ç?kan bir meseledir. Di?er yandan Wotan’?n m?zra?? da ayr? bir semboldür; a?açtan bir dal k?r?p m?zrak yapar kendine ve üzerine bütün tanr?sal kurallar? yazar, zaten Rhein alt?n? çal?nana kadar bütün dünyan?n hâkimi kendisidir.

     Eserin özellikle Kral Arthur efsanesi ile çok enteresan ba?lant?lar? vard?r. K?l?ç dü?üncesi ba?l? ba??na bir ba?lant?d?r; Siegfried’in ba?ka ki?iler taraf?ndan yeti?tirilip sonradan as?l kökenlerini ö?renmesi dü?üncesi de yine Kral Arthur’dan gelir. Siegfried’in babas?n?n k?l?c? bir a?aç kütü?ünden çekmesi de yine Kral Arthur ile ko?uttur. Di?er yandan ba?ta tanr? Wotan ile kar?s?n?n ili?kileri Yunan mitolojisindeki Zeus ile Hera ili?kisine benzer. Birçok konuda tanr?ça çok bask?nd?r. Ba? tanr? olan Wotan’?n mesela alt?n? elde etme zaaf? gibi zaaflar? vard?r. Bütün bu efsane içerisinde s?n?fsal katmanlardan ili?kilere ve gücü elde etme sava??na kadar her ?ey Wagner’in içinde bulundu?u dünyaya ve Avrupa’ya vermek istedi?i bir mesaj olarak kar??m?za ç?kar; bunun için de as?l ba?vuru kayna?? efsaneler, mitoslar ve di?er yaz?l? kaynaklard?r.

     Wagner egosantrik ve sadece kendisini dü?ünen bir ki?ilik olarak bütün hayat?n? kendi eserlerinin icra edilmesine adam??t?r ve bu ba?lamda her türlü ki?isel ba?lant?y? kullanmaya haz?rd?r. Kral II. Ludwig ile yak?n bir ili?ki kurar; amac? bu dört operay? sahneleyebilece?i bir mekân yaratmakt?r ve bunu sa?lar. Mekân? konser salonundan orkestra çukuruna ve dinleyiciler k?sm?na kadar kendisi tasarlar. Opera yazmakla kalmay?p, operas?n?n icra edilece?i mekâna kadar müdahale etme dü?üncesi, eserin bütünsel olarak tek bir beyinden ç?kmas? gerekti?i sav?n?n en enteresan örneklerinden biridir. Bugün art?k Wagner operalar? geleneksel veya eskiye yönelik dekor ve kostümlerle de?il de, modern tasar?mlarla sahnelenmektedir. Bunun birçok nedeni olabilir; bir nedeni, uzun soluklu bir operada rejisörlerin izleyicinin dikkatini ayakta tutacak birtak?m yöntemler uygulamay? amaçlamalar?d?r.