MuziKent

Müzikte Faust Temas? - 13.09.2007 - ?lke BORAN

     Müzik ve edebiyat bile?kesine bak?ld???nda, ortaça?dan itibaren müzik tarihinin edebiyatla iç içe bir ili?ki içerisinde oldu?unu söylemek mümkündür. Bilindi?i gibi, ortaça?da H?ristiyanl???n geli?imi ile birlikte dini müzik temel oldu?u için, Bat? müzi?inde, ?ncil asl?nda dini bir mitolojik kitap olmas?na kar??n çok uzun y?llar boyunca besteciler taraf?ndan bir edebi malzeme olarak kullan?ld?. Bu durumda müzik tarihinin ba??ndan itibaren, Bat? müzi?inin edebiyatla ili?ki içerisinde oldu?unu söylemek yanl?? olmaz. Daha somut bir müzik-edebiyat ili?kisi kurmak istenirse yine eski dönemlere bakmak gerekir. “Nereden ba?l?yor?” sorusu gündeme getirildi?i takdirde, ?ncil bir kenara b?rak?lsa bile, Rönesans döneminde ?iirler temel olarak kullan?l?r; çünkü Bat? müzi?i ba?lang?çta hep söz üzerine kuruludur.

     Edebiyat dedi?imiz alan da asl?nda sadece ?iirden kurulu bir alan de?ildir. Müzik-edebiyat aras?ndaki ili?kide as?l yo?unla?man?n büyük ölçüde 19. yüzy?lda gerçekle?ti?ini görürüz. Müzik tarihi içerisinde belli birtak?m konular bestecilerin ilgi oda?? olmalar? aç?s?ndan çok büyük önem ta??r. Bunlardan biri Romeo ve Juliet’ti; Shakespeare’in hemen hemen bütün eserleri de asl?nda bu kategorideydi. En önemli edebi karakterlerden bir di?eri ise Goethe’ydi. Goethe sadece müzisyenleri de?il, bütün sanatç?lar?, özellikle kendi ça??ndaki sanatç?lar? büyük ölçüde etkilemesiyle tan?n?r ve Genç Werther’in Ac?lar?’n?n ard?ndan Faust ile dönemini çok büyük ölçüde etkilemi?tir. Faust kendi ba??na çok enteresan bir hikâyedir ve as?l hikâye Goethe’den çok öncesine dayan?r. Gerçek bir Faust’un ya?am?? oldu?u rivayeti ba?lam?nda Johann Faust ad?nda 1500’lerde ya?am?? olan bir “bilim adam?”n?n varl???ndan söz edilir. Bu ?ah?s?n kimya ile çok yak?n ili?kisi oldu?u kay?tlara geçmi?tir, ayr?ca kara büyü yapt???na dair söylentilerin ba?lad??? bilinir. Ölümünün çok esrarengiz olmas?, tam olarak neden öldü?ünün bilinmemesi de belki i?in gizemini art?r?r (1540’larda öldü?ü rivayet edilir). Öldükten sonra da ruhunu ?eytana satm?? oldu?u rivayeti hemen yay?l?r ve bir efsane haline gelir. O günden bugüne Faust tarihe geçmi? bir karakter olur ve Doktor Faust üzerine çok say?da hikâye türetilir. Bu konuda gerçek anlamda ilk ciddi yap?t? yazan Cristopher Marlowe’dur. 1500’lerin ikinci yar?s?nda, 1564-1593 y?llar? aras?nda ya?am?? olan Marlowe da çok enteresan bir yazard?r. Yap?tlar?n?n büyük ço?unlu?unda ihtiraslar?ndan dolay? yok olan büyük insan figürlerini ele al?r; Doktor Faust da bunlardan biridir. Marlowe’un yazm?? oldu?u Faust’la bu efsane ilk olarak edebi ve ciddi bir yap?t haline gelir. 1500’den, 1800’lere kadar geçen y?llara bakt???m?zda hiçbir bestecinin Faust konusunu ele ald???n? görmüyoruz. Goethe Faust’u yazd?ktan sonra ise 19. yüzy?l bestecilerinin büyük ço?unlu?u Faust üzerine büyük ya da küçük çapl? yap?tlar bestelemi?lerdir. Faust hikâyesinin Goethe ile birlikte ilgi oda?? haline gelmesinin çok belirgin nedenlerinden söz edilebilir. Goethe Faust’u gençlik döneminde yazar. 1770’lerin ba??nda, hatta tam olarak 1772’de üzerinde çal??maya ba?lar; daha önce bir Faust daha yazar, ancak bu çal??ma çok sonra, 1800’lerin sonunda ke?fedilir. As?l birinci Faust’u yaz??? 1772-1775 y?llar? aras?na denk gelir ve o dönem Almanya’da 19. yüzy?l romantizmini haz?rlayan, Sturm und Drang ad? verilen çok önemli bir edebi ak?m?n ba? gösterdi?i bir dönemdir ve Goethe de bu ak?m?n en önemli temsilcileri aras?nda yer al?r yazar olarak. Alman romantizmini, 19. yüzy?l romantizmini haz?rlayan bütün ö?eler Goethe’nin Faust’unda kar??m?za ç?kar. Goethe, Marlowe’un 1500’lerde ele alm?? oldu?u Doktor Faust’tan çok büyük ölçüde etkilenir, fakat hikâyeyi çok daha romantik bir yakla??mla yazd???, ihtiraslar? ve iç sava?lar?, insan?n ruh halini çok daha romantik bir bak?? aç?s?yla ön plana ç?kartt??? için asl?nda Goethe’nin Faust’u 19. yüzy?l bestecilerini çok büyük ölçüde etkilemi? durumdad?r. Goethe’nin Faust’unda eskiye yönelik birtak?m referanslar görürüz. Eserin ba?lang?c?nda prologdan sonra Doktor Faust’un intihar e?i?indeki ruh halini yans?tan çok uzun bir monolog yer al?r ve bu monologun Cristopher Marlowe’un yazm?? oldu?u metinle yak?n bir ba?lant?s? vard?r; yani Marlowe’u çok teknik olarak ve somut bir ?ekilde model al?r Goethe. ?kinci bir enteresan nokta, Faust’un intihar etmek için bir zehirli iksir içmek üzereyken, uzaktan, Noel ?ark?s? söyleyen koroyu duyar ve bir anda yapt???ndan vazgeçer. Burada ?sa’n?n do?u?u dolay?s?yla yeniden do?u? sembolünün Goethe taraf?ndan bilinçli bir ?ekilde yerle?tirilmi? oldu?unu görüyoruz. H?ristiyanl?k dolay?s?yla ahlaki de?erler de ayn? ?ekilde hikâyeye yerle?tirilmi?tir. Büyücünün mutfa??nda geçen, Mephistopheles ile Faust’un birlikte gitti?i sahne de Macbecth’ten yola ç?k?larak olu?turulmu?tur; yani Macbecth’in özelliklerini içerisinde ta??r. Dolay?s?yla Goehe’nin Faust’u kaleme al?rken daha önceki edebi referanslardan yola ç?karak ve onlar? model alarak bir hikâye olu?turdu?unu görüyoruz. Bu da bir anlamda Faust hikâyesini çok somut temeller üzerine oturtur.

     Goethe’nin Faust’u insan?n zaaflar?n?, güç ve güçsüzlük aras?ndaki çat??malar? ele alan bir hikâyedir; metinde yo?un bir ihtiras ve hangi yolla olursa olsun, ruhunu ?eytana satmak pahas?na amac?na ula?ma sevdas? vard?r ki bütün bunlar asl?nda insanl???n genel kayg?lar?d?r. Bu nedenden dolay? da asl?nda Faust bütün tarih boyunca çok önemli bir hikâye halinde kar??m?za ç?kar ve ilgi oda?? olur. Mephistopheles karakteri de burada önemli çok merkezi karakterdir ve asl?nda Faust karakterinden çok daha önemli bir yeri vard?r hikâyede; çünkü ?eytan ba?tan ç?kar?r ve kand?r?r, üçkâ??t ve dolaplar çevirir, her ?eyi yapar; belli bir gücü vard?r ve kötü, ahlak d??? bir figür olmas?na kar??n hayranl?k uyand?ran bir yönü de vard?r. Çünkü güçlü ve taviz vermeyen bir tav?rla kar??m?za ç?kar Mephisto karakteri; o yüzden de yine bu hikâyeyi ilginç k?lan özelliklerden biri olarak gösterilebilir.

     Goethe’nin Faust’u 1808 y?l?nda yay?mlan?r ve 19. yüzy?lda çok say?da besteci taraf?ndan ele al?n?r; bunlar?n ilklerinden biri Berlioz’dur. Liszt, Berlioz’la e?zamanl? olarak Faust üzerine ilgi duymu? bestecilerdendir, Gounod’nun me?hur Faust operas? da Faust operalar? aras?nda en iyisidir. Bunun d???nda Schubert’in lirikleri, Liszt’in Faust Enstantanesi ve ayr?ca Mephisto’su vard?r.

     Edebi alanda Goethe’nin Faust’undan sonra 20. yüzy?lda dönüm noktas? yaratan ve ilginç olan Faust’lardan biri, 20. yüzy?l?n ba?lar?nda Thomas Mann’?n yazd??? Doktor Faust’tur. Hikâyede Faust bir müzisyen olarak ele al?nm??t?r ve o y?llar?n çökmekte olan Almanya’s?n?n bir sembolü olarak kar??m?za ç?kar. Berlioz, 19. yüzy?l Fransa’s?nda hayal gücü ile ön plana ç?kan bir bestecidir; hakikaten uç noktalara varan bir hayal gücü vard?r besteci olarak ve özellikle Faust konusuna çok büyük ilgi gösterir. 1827 y?l?nda Goethe’nin Faust’u Gérard de Nerval taraf?ndan Frans?zca’ya çevrildi?inde Berlioz eseri okur, hemen ard?ndan yak?n dostu Liszt’e tavsiye eder. Liszt de okur ve e?zamanl? olarak birtak?m eserler toparlamaya ba?larlar. Ayn? dönemde Eugène Delacroix’n?n da Faust üzerine birtak?m tablolar ve eskizler çizdi?ini görüyoruz. Faust’un özellikle Fransa’da sadece bestecilerin de?il, di?er sanatç?lar?n da ilgi oda?? haline geldi?ini görüyoruz. Delacroix’n?n Mephisto ile Faust aras?ndaki bütün ili?kiyi özetleyen tablosunda ve eskizlerinde Mephisto figürü kar??m?za ç?kar; Faust’un Margarethe’i ba?tan ç?karma sahnesi, atl?larla ko?ulan bir ba?ka ilginç sahne de yine resimde görülür. Ancak arka tarafta, Goethe’nin Faust’unda yer almayan bir dara?ac? sahnesine rastlan?r. Delacroix’dan daha sonra, 19. yüzy?l?n sonlar?nda ya?am?? bir ressama ait bir resimde de Faust’u uyutan Mephisto sahnesi kar??m?za ç?kar.

     Berlioz’un tasarlad??? büyük çapl? yap?t “Faust’un Laneti II” ba?l???n? ta??r ve Goethe’nin Faust’unun biraz d???na ç?kar. Hayal gücü çok uç noktalarda devinen Berlioz, Faust hikâyesinin özellikle sonunu çok daha dramatik bir hale getirir, hikâyenin kendisinde birtak?m de?i?iklikler yapar. 19. yüzy?l bestecileri içerisinde birinin, Liszt’in Faust hikâyesine yakla??m? çok enteresand?r; çünkü Berlioz’un yapt??? gibi bir operatif eser tasarlamam??, bir senfoni tasarlam??t?r: Faust Senfonisi. Tamam?yla enstrümantal, yani bir senfonik orkestra için, hiçbir sözün yer almad??? bir müzik içerisinde Faust hikâyesini anlatmak yerine hikâyedeki üç ana karakterin karakter analizini yap?yor müzikal olarak. Üç bölümde karakterlerin ruh hallerini ve bir anlamda içinde bulunduklar? konumlar?n ve ya?ad?klar? olaylar?n ruhlar?na yans?y?? tarz? müzikal olarak esere yans?r. Birinci bölüm çok karanl?k ve karamsar bir müzikle ba?lar ve hikâyenin ba??nda Faust’un içinde bulundu?u ruh halini yans?t?r. Hemen ard?ndan Faust’un bütün ihtiraslar?n?, iç çat??malar?n? yans?tan çok daha agresif bir bölüm gelir. Çok ustaca bir yakla??mla birinci bölüm, Faust bölümü ile üçüncü bölüm, Mephisto aras?nda tematik ili?kiler kurulmu?tur ki bu da Faust ile Mephisto aras?ndaki anla?malar? ve ili?kileri sembolize eder. Sanatç? Faust bölümünde kulland??? baz? temalar? Mephisto bölümünde çok daha ?eytani bir karaktere bürünmü? ?ekilde kullanarak bütün melekleri ve karakterler aras?ndaki ili?kiyi tematik bir ili?kiyle kar??m?za ç?kar?r. Liszt’in, Faust Senfonisi’nin birinci bölümünde bir yandan da Faust’un yaln?zl???n? simgeleyen tek bir melodik çizgi vard?r ve çok tekil bir durum söz konusudur. Bu, sembolik olarak Faust’un ba?lang?çtaki hem fiziki, hem ussal yaln?zl???n? simgeler. Hemen ard?ndan ihtirasl? bir Faust imgesini buluruz ve daha sonra da yeniden ba?lang?çtaki ruh haline döner ve bu ?ekilde bir kontrast olu?turarak, bütün bir bölümün karakterini bir ?ekilde ortaya koyar. Ayn? temalar a?a?? yukar?, özellikle ba?lang?çtaki dramatik temay? ele alarak son bölümde Mephisto’nun karakterini olu?turur ve iki ki?i aras?ndaki s?k? ba?lant?y?, yak?n ba?lant?y? müzikal olarak geli?tirir. Mephisto karakterinde çok daha uçucu bir tablo vard?r; bu ayn? zamanda Mephisto’nun her an yön de?i?tiren, duruma göre gard?n? alan karakterinin sembolü olarak kar??m?za ç?kar. ?eytan dendi?i zaman kasvetli bir karakter de?il, onun tam tersi daha düzenbaz, üçkâ??tç? ve her an her türlü dolab? çevirebilecek bir güce sahip bir karakter görür besteciler. Berlioz’da da ayn? ?ey geçerlidir ve i?in enteresan yan?, Berlioz’la, Liszt çok yak?n dostturlar ve ikisi de eserlerini birbirlerine ithaf ederler. Hatta Berlioz Faust’unda bir yerlere sadece Liszt’e bir jest olsun diye hikâye ile hiç alakas? olmamakla birlikte bir Macar dans? ekler. Liszt’in tamamen semboller ve simgelerle kurulu Faust Senfonisi asl?nda 19. yüzy?l bestecisinin dünyaya bak?? aç?s?n? bizlere gösterir. 19. yüzy?l bestecisi, simgeler üzerine çok yo?unla?an bir profil çizer ve asl?nda tabii ki salt müzik dedi?imiz zaman mutlaka bir sembol unsuru vard?r; fakat bu sembol ve simge unsuru 19. yüzy?l bestecisinde çok daha güçlü bir ?ekilde kar??m?za ç?kar. Ayn? ?ekilde Berlioz da müzi?inde her ne kadar libretto ayr?ca yer alsa da neredeyse bütün hikâyeyi müziksel olarak aktar?r. Di?er yandan Schubert’in me?hur Grecthen Lied’ine bakt???m?z zaman yine bir metin görürüz. Grecthen’in ya?ad?klar?n? bir ç?kr???n ba??nda kendi kendine anlatt??? bir lied söz konusudur, ama piyano e?li?ine bakt???m?z zaman, tamamen ç?kr?k dönü?ünü simgeleyen bir e?lik kar??m?za ç?kar; bu da bir anlamda bitmek tükenmek bilmeyen bir s?k?nt?n?n sürekli kendini tekrar etmesini simgeler ve çok güçlü bir imgesel yakla??mla kar??m?za ç?kar. Faust hikâyesinde Margarethe karakteri Faust ile Mephistopheles aras?nda kalan, bir anlamda kurban olan ve asl?nda hiçbir suçu olmamakla birlikte ölüme mahkûm edilen bir karakter olarak kar??m?za ç?kar. 19. yüzy?l bestecileri Faust’u tamamen as?l suçlu olarak görür ve ortaya koyarlar. Asl?nda Faust’a bakt???m?z zaman o da gerçek anlamda bir suçlu de?ildir, çünkü Mephisto’nun oyununa gelmi?tir ve asl?nda amac? kendi eri?emedi?i gayelere ula?mak, insanl?k için bir ?eyler yapabilmek, tekrar gençli?ini kazanmakt?r. Ama sonradan i?ler hesapland??? gibi gitmedi?i için, 19. yüzy?l bestecileri özellikle o dönemin ahlaki de?erlerini de ön plana ç?kartmak u?runa Faust’u hedef al?rlar ve bu, Berlioz’un eserinde çok somut olarak kar??m?za ç?kar. Berlioz’da Faust cehenneme giderken, Margarethe de öldükten sonra cennete gider; Meryem Ana’n?n korumas? alt?na al?n?r. Bu tabii ki çok ahlaki bir sembol olarak kar??m?za ç?kar. Goethe’nin Faust’unda ise böyle bir ?ey yoktur. Berlioz’un, ilk ba?ta Faust’u okuduktan sonra tasarlad??? eser, kitaptan sekiz sahnenin ele al?nd??? k?sa bir yap?tt?r, fakat daha sonra yazm?? oldu?u sekiz sahnenin müzi?ini de kullanarak çok daha büyük bir yap?t tasarlar. Bir opera de?ildir bu; librettosu vard?r, fakat çarkç?lar, ?anc?lar ve solistlerle koro ve orkestra taraf?ndan icra edilen bir müzik olmas?na kar??n, opera olarak sahnelenmez. Sahneye konmak üzere tasarlamamas?n?n nedenlerinden biri, co?kun hayal gücüdür. Yer yar?lmas?,  Faust’un çukurun içine dü?mesi, zebaniler, alevler, ya?murun kan ?eklinde ya?mas?... Berlioz’un ekledi?i ve olay?n dramatik yönünü en uç noktalara ta??d??? bu unsurlar? sahnelemek pratik olarak o kadar kolay de?ildir. Bu sahne tasar?m?n? fiilen uygulamak özellikle 19. yüzy?lda pek mümkün olmad??? gibi, bu eseri bugün de bir opera sahnesinde bire bir sahnelemek o kadar kolay olmaz. Bu sekiz sahnelik eserden günümüze kalm?? olan müziklerden biri, Margarethe’in odas?nda tek ba??nayken söyledi?i bir a?k ?ark?s?d?r. Hikâyede Faust Margarethe’i gözlemekte, Margarethe de bu gotik ?ark?y? kendi ba??na söylemektedir. Margarethe ölüme mahkûm edilir ve Delacroix’n?n ifadesinde oldu?u gibi as?larak idam edilecektir; ayn? y?llarda resmedilmi? ve bestelenmi? bu iki eserin birbirinden etkilenmi? olma ihtimalleri çok yüksektir. Mephisto bir ?ekilde Margarethe’i görebileceklerine ikna eder Faust’u ve cehennem atlar?yla dara?ac?na do?ru ko?maya ba?larlar; fakat etrafta yava? yava? iskeletler görülmeye ba?lar, gece kurtlar? belirir, Faust korkar, bir ara dururlar, ölüm çan?n? duyduktan sonra yeniden daha h?zl? bir ?ekilde ko?maya ba?larlar ve o s?rada Mephisto bütün cehennemin kap?lar?n?n aç?lmas?n? emreder, yer yar?l?r ve içine dü?erler, içerde bir zebani etraflar?n? sarar, Faust’a bir ?ekilde imzalatm?? oldu?u anla?may? zebanilere gösterir ve Faust ebedi olarak cehennemde kalmaya mahkûm edilir. Sonra yer tekrar kapan?r, yeryüzüne dönülür.

     Burada Berlioz’un bütün eserlerinde oldu?u gibi her an?n müzikal olarak dile getirildi?ini görüyoruz. Atlar?n ko?ma ritminden yerin yar?lmas?na kadar kullan?lan bütün armoniler, orkestrasyonla birlikte bire bir hikâyenin takibini sa?layacak ?ekilde müziklendirilmi?tir. Bu zaten Berlioz’un bütün bestecilik kariyeri boyunca çok önemle üzerinde durdu?u bir meseledir. Berlioz’un bu yap?t?, 19. yüzy?l bestecisinin her türlü duyguyu en yo?un ?ekliyle verme dü?üncesinin en güzel örneklerinden biridir.