MuziKent

Müzik ve Politika: Beethoven ve Napoléon - 01.06.2006 - ?lke BORAN

     De?i?ik tarih disiplinlerine bakt???m?zda, bu disiplinlerin siyasi tarihle iç içe olduklar?n? görürüz; ayn? durum müzik tarihi için de geçerlidir. Salt müzik tarihi olarak bak?ld???nda birçok ?ey tam olarak yerine oturmaz; oysa di?er tarih disiplinleriyle paralel olarak bak?ld??? zaman -siyasi tarih bunlar?n ba??nda gelir- birçok olay?n yerine oturup anlam kazand???n?, hatta ilginç hale geldi?ini görebiliriz. Siyasi tarih de bir yandan, toplumlar?n, ülkelerin refah düzeylerini belirleyen, sanatlara etki etmi? bir tarih disiplini olan iktisadi tarihle bire bir paralellik gösterir. Dolay?s?yla, bestecilerin ya?amlar?n? sürdürdükleri dönemlerde geli?en siyasi olaylar?n, bestecilerin hayatlar?na ve yap?tlar?na etki ettiklerini görürüz ve bu etkiler onlar?n bir anlamda bestecilik kariyerini etkiler. Beethoven hepimizin bildi?i gibi tarihin önemli bestecilerinden biridir ve tarih içerisindeki yeri de çok önemlidir. Ya?ad??? dönem (1770-1827) birçok yönden enteresan, karma??k bir dönemdir; bir geçi? dönemi, birçok ?eyin de?i?ime u?rad??? bir dönüm noktas?d?r. Beethoven’in hayat? ve yarat?c?l?k kariyeri do?al olarak ya?ad??? dönemin dönüm noktalar?yla ko?ut olarak geli?ir.

     Bu döneme bakt???m?zda, öncelikle 1789 y?l?nda Frans?z Devrimi'nin gerçekle?ti?ini görürüz. Devrim sürecinde Beethoven henüz 19 ya??nda, genç bir bestecidir. Bütün Avrupa'ya etki etmi? olan Frans?z Devrimi, do?al olarak, hassas bir ki?ili?i olan Beethoven’i de yak?ndan etkiler. Bu dönemin ard?ndan, Napoléon devri ba?lar ve önce Fransa'y?, ard?ndan do?al olarak bütün Avrupa'y? etkisi alt?na al?r. Bu dönem, Beethoven’in ikinci yarat? dönemine, gençlikten olgunlu?a geçti?i döneme denk gelir.

     Beethoven’in yarat? dönemleri ölümünden hemen sonra, 1828'de tarihçiler ve müzik ara?t?rmac?lar? taraf?ndan yap?lm?? bir tasnife dayan?r. ?lk dönemi, yani gençlik y?llar?, 1795'ten 1802'ye kadar var olan süreçtir. 1803'ten 1812'ye kadar var olan süreçte ikinci yarat? dönemi süregelir. Son dönemi ise 1813'ten, 1827'deki ölümüne kadar olan kesiti kapsar. Bu dönemlere bakt???m?zda, Beethoven’in ikinci yarat? döneminin Napoléon dönemiyle bire bir örtü?tü?ünü görürüz. Dolay?s?yla, üzerinde duraca??m noktalar, daha çok ikinci dönemi ve bu dönemde besteledi?i eserler üzerine olacak.

     Öncelikle biraz Frans?z Devrimi sürecinden söz etmek istiyorum; zira Napoléon dönemini haz?rlayan bir tarihsel dönüm noktas?d?r bu devrim. 1789'da Avrupa'da be? ülke güçlü durumdad?r: Fransa, ?ngiltere, Avusturya, Prusya ve Rusya. Bu ülkeler aras?nda y?llar içerisinde devrim öncesinde de sonras?nda da hep bir güç ve ç?kar ili?kisi olmu?tur; ço?unlukla da toprak üzerine kurulu bir çat??maya dayanan, bitmek bilmeyen sava?lar söz konusudur. Bu ülkeler aras?nda en avantajl? olan?, çok geni? topraklara sahip Fransa'd?r. Monar?iye kar?? bir hareket olan devrim orada gerçekle?mi?tir. Fransa'n?n di?er devletlerle çok büyük sorunu yoktur o dönemde. 1790 y?l?nda meclis, Fransa'n?n ç?karlar? do?rultusunda di?er ülkelerin özgürlüklerine dokunmayaca??n?n yaz?l? oldu?u bir bildiri yay?nlar; 1791 anayasas?nda da, ülkenin gücünün di?er ülkelerin özgürlü?üne kar?? kullan?lmayaca??na dair bir madde yer al?r. Dolay?s?yla anayasaya bak?ld???nda, Fransa'n?n, di?er ülkelerin özgürlüklerini tehdit edecek ?ekilde sava? açmayaca?? görülür; ama durum tabii ki böyle olmaz. 1792'de Fransa Avusturya'ya sava? açar ve Avusturya imparatoru, Prusya kral?yla birle?erek Fransa'ya kar?? gelir. Bu olay, Fransa'n?n durumunu güçle?tirir. Bu arada 1792'de Fransa Kral? XVI. Louis ve e?i Marie Antoinette'in idam edilmesi, durumu daha da gergin ve karma??k hale getirir. Bir anlamda asl?nda devrim sürecinin bu noktada doruk noktas?na ula?t???n? görürüz. Her ne kadar belirgin tarih 1789 ise de asl?nda devrim süreci 1794'e kadar sürer. Uzun bir gerilim sürecinin ard?ndan 1795'te Prusya, 1797'de Avusturya ile anla?maya gidilir ve bu çat??ma süreci bir süreli?ine sona erer.

     O y?llarda çok genç bir subay olan Napoléon'un yükseli?i de bu döneme denk gelir; 1802'ye gelindi?inde ömür boyu birinci konsül seçilmesi ise önemli bir dönüm noktas?d?r. Napoléon'un tutumu herkesi ba?ta karma??k duygulara yöneltir. Bir cumhuriyetçi gibi davranmas?na kar??n, asl?nda monar?ik düzenden çok farkl? bir kafa yap?s? yoktur. Bir yandan eski rejimi geri getirme dü?üncesi ta??rken, bir yandan cumhuriyetçi bir tav?rla yakla??r ve asl?nda uzun süren çat??ma sürecinden bunalm?? ve yorgun dü?mü? olan Frans?z halk?n?n bir anlamda zay?f noktas?n? yakalam?? olur. Bu denli yükselmesinin nedenlerinden biri de budur. 1802'den itibaren Napoléon dönemi ba?lar. Bu karma??k dönemde bir yandan di?er ülkelerle anla?ma yoluna gidilir; bir yandan da ünlü Napoléon Sava?lar? ba?lar ve 1812 y?l?na kadar sürer. Beethoven’in hayat?na bak?ld???nda, birinci yarat? döneminin devrimin etkilerini ta??d??? görülür. Çok genç ya?ta devrimden çok etkilenmi? olmakla birlikte, bu etkiler kariyerinin devam?nda da etkin rol oynar. ?kinci yarat? döneminde ise, sanatç?n?n bir anlamda Napoléon'un etkisiyle kahramans? ö?elerin ön plana ç?kt??? yap?tlar besteledi?i görülür. Napoléon'la somut olarak ba?da?an yap?tlar?ndan biri, üçüncü senfonisidir. (Toplam dokuz senfonisi bulunmaktad?r.) "Eroica" (kahramanl?k) ba?l?kl? bu yap?t, Beethoven’in kariyeri içerisinde çok önemli bir yere sahiptir; birinci yarat? döneminden ikinci yarat? dönemine geçi? a?amas?nda kilit rol oynar. Eroica'n?n Napoléon Bonaparte ile ba?lant?s? yüzy?llar içerisinde tart??ma konusu olmu?tur. Bestecinin, eseri ba?lang?çta Napoléon'a ithaf etmi?ken, zaman içinde Napoléon kendini imparator ilan etti?inde, büyük bir umutsuzlukla onun bir kahraman de?il bir tiran olma yolunda giden bir yönetici oldu?unu görerek bu ithaf? sildi?i söylenir.

     Beethoven’in Napoléon'a ithaf edilmek üzere bir senfoni bestelemek amac?yla m? yola ç?kt???, yoksa daha sonradan geli?en hayranl???ndan dolay? m? böyle bir ithafa karar verdi?i de tart??ma konusudur. ??in ilginç yan?, Beethoven’in ölümünden sonra hayat?n? kaleme alan biyograflar da kendi aralar?nda çeli?irler bu konuda. 1838 y?l?nda Notizen über Ludwig van Beethoven (Beethoven Üzerine Bibliyografik Notlar) adl? bir kitap yay?nlayan Ferdinand Ries, Beethoven’in, Napoléon birinci konsülken onun onuruna bir senfoni bestelemek istedi?ini yazar ve kendisinin bizzat tan?d??? besteciye Napoléon'un imparator ilan edildi?ini ilk söyleyen ki?i oldu?unu, haberi verdi?inde de Beethoven’in büyük bir öfkeye kap?ld???n? yazar. Bu biyografinin hemen ard?ndan 1840'ta bir biyografi yay?nlayan Anton Schindler, 1800'lü y?llara gelinmeden, 1798'de Viyana'n?n Fransa büyükelçisinin Beethoven'dan, Bonaparte'a ithaf edilmek üzere Eroica ba?l?kl? bir senfoni bestelemesini istendi?ini söyler. Ancak Schindler'in yazd???, sanatç?ya bu fikrin general taraf?ndan verildi?ini aktaran hikâye dolayl? olarak duyup yaz?ld???ndan, do?rulu?u tart??mal?d?r.

     1802'de Hoffmeister taraf?ndan Beethoven’e, Bonaparte, Fransa ya da devrim hakk?nda bir sonat yazmas? teklif edilir. Sanatç? bu teklife çok büyük bir tepkiyle kar??l?k verir. Devrimin üzerinden çok zaman geçti?ini, art?k böyle bir sonat yazmas?n?n anlam? kalmad???n? söyler; e?er Fransa ile ilgili olacaksa, kendisinin Frans?z olmad???n? ve Fransa'n?n durumunun da ortada oldu?unu, Bonaparte ile ilgili olacaksa, sürekli sava?lar aç?p kendini imparator gibi gören Bonaparte'?n çok büyük umut vaat etmedi?ini söyleyen bir mektup yazar hiddetle. Ancak 1802'deki bu mektubun ard?ndan 1803'te Eroica üzerinde çal??maya ba?lar. Partisyonun ilk sayfas?n?n üst k?sm?nda "Bonaparte" yazarken, alt?nda sanatç?n?n kendi ismi yer al?r. Bu fikir de?i?ikli?inin nedeni, 1803'e gelindi?inde Napoléon Avrupa ile anla?ma yoluna gitmi? ve bu yolda bir süreli?ine ba?ar?ya ula?m?? olmas?, Avrupa'n?n sempatisini kazanm??, ayr?ca o dönemde Fransa'daki devrim ideallerini bütün Avrupa'ya yayma amac?nda bir ki?i olarak görülmesi olabilir; dolay?s?yla Beethoven’in fikirlerini de?i?tirmi? olmas? bu ba?lamda normal kar??lan?r.

     Eroica birinci yarat? döneminden ikinci yarat? dönemine geçi? yap?t? olmas? itibariyle, Beethoven’e karakterini veren ilk yap?tlardand?r. ?kinci döneminin ve bestecinin tek operas? olan Fidelio'nun 1805 y?l?nda bestelendi?ini görürüz. 1790'lar?n ikinci yar?s?nda, Frans?z Devrimi'nin etkisiyle, Fransa'da "kurtarma" konusunu ele alan operalar revaçtad?r. Leonore oyunundan yola ç?k?larak yaz?lm?? bu operan?n konusu da, kocas?n? hapishaneden kurtarmak için erkek k?l???na giren Leonore üzerine kuruludur. Leonore karakteri asl?nda bir anlamda toplumun özgürlü?ü için kendini feda eden, hiçe sayan kahraman simgesi ile kar??m?za ç?kar. Ayn? tür kahraman ö?eleri, sanatç?n?n bütün ikinci dönem yap?tlar?nda kar??m?z ç?kar. Eroica'da da yine bu tür ö?eleri çok somut olarak buluruz.

     Üçüncü senfoni, birinci ve ikinci senfonilerden müzikal olarak da yap? olarak da çok farkl?d?r; çok daha geni? soluklu bir biçim olarak ele al?nm??t?r. ?lk iki senfonide Haydn ve Mozart modeli izleyen sanatç?n?n, bu senfonide oldukça farkl? bir yöne gitti?ini görüyoruz. Boyutu öncekilerden çok daha büyüktür; tek bir bölümü bir Mozart senfonisi kadard?r a?a?? yukar?. Senfoninin ikinci bölümü bir ölüm mar??d?r. Ölüm mar??, içinde kahramanl?k simgesini bar?nd?ran bir ö?edir. Beethoven'dan sonraki 19. yüzy?l bestecilerinin de yap?tlar?nda (örne?in Berlioz, Mahler) ölüm mar?lar?n? yer yer görürüz. Ölüm mar??n?n içinde kahramanl?k ö?esi bar?nd?rd???n? söylememin nedeni, tarihe bakt???m?zda bu mar??n genellikle özel ki?ilerin cenazelerinde çal?nd???n? görmemizdir. Ölüm, ayn? zamanda bir tür yaln?zl??? ve kendini feda etme simgesini de içinde bar?nd?rd???ndan, çok daha dramatik bir anlam içerir ve bir senfoni içerisinde kullan?lmas?, bütün o ö?eleri o senfoni içerisinde bar?nd?rmas?na yol açar. Beethoven a?a?? yukar? ayn? dönemde besteledi?i op. 26 piyano sonat?n?n ikinci bölümünde de bir ölüm mar?? kullanm?? ve ba??na "bir kahraman?n an?s?na" ba?l???n? koymu?tur, ama bu ba?l???n Napoléon'la do?rudan ba?lant?s? yoktur. Beethoven’in bu dönemden sonraki di?er senfonilerinde a?a?? yukar? ayn? stil görülür; a??r bölümde minör, a??tsal bir yap? ba?lar. ?kinci kesit tam tersi, kahramans? bir mar? niteli?inde majör olarak devam eder. Bu majör-minör ili?kisi sanatç?n?n daha sonraki senfonilerinde de kar??m?za ç?kar.

     Senfoninin birinci bölümü, daha önce yazd??? iki senfoniden çok farkl?d?r; zira iki kuvvetli akorla ba?lar ve bu iki keskin akorun hemen ard?ndan, hiçbir haz?rl?k yap?lmadan ana tema girer. Daha önceki dönemlere, Haydn ve Mozart'a ve Beethoven’in ilk iki senfonisine bakt???m?z zaman, ana tema öncesinde bir haz?rl?k kesitinin yer ald???n? görürüz geleneksel olarak. Üçüncü senfoniye do?rudan ana temayla girilir; bütün bölüm asl?nda yava? yava? nüfuz eden bu yal?n ana teman?n bir çe?itlemesidir. Ayn? durum ikinci bölüm için de geçerlidir. Bu dramatik ölüm mar??nda, ölen bir kahraman de?il de bir kahraman?n ölüm kar??s?ndaki hüznü sergilenir belki de. Burada, yayl?lar?n bas partilerinde timpanilerin vuru?lar?n? taklit eden bir kullan?m söz konusudur; timpani kullan?m? yan?nda, bu etki yayl?larla da verilir. Bu da esere karanl?k, a??r bir ton verir. Bütün bölüm boyunca, birinci bölümde oldu?u gibi ana tema çevresinde bir çe?itlendirme dü?üncesi görürüz; ard?ndan tamamen z?t bir majör k?s?m ba?lar. Bir zafer mar?? niteli?indeki bu kesitin ard?ndan, tekrar ölüm mar??n?n temas? görülür. Her tekrarda, tema de?i?mese bile e?lik mutlaka farkl? ?ekilde sunulmu? ve böylece ana tema her zaman taze tutulmu?tur. Üçüncü senfoni 1803 ile 1804 aras?nda bestelenir ve 1806'da bas?l?r. Bu bask?da ilk ba?ta Beethoven’in ba?lang?ç sayfas?na yazd??? "Bonaparte" yaz?s? yer almamaktad?r. Zaten bütün hikâye de buradan ç?kar. "Bonaparte" yerine "Eroik (kahramans?) senfoni, büyük insan?n bir an?s?na" ba?l??? yaz?lm??t?r. Bu, Napoléon'un bir ?ekilde kendisini imparator ilan etmesinin ard?ndan sanatç?n?n de?i?en fikirlerinin yans?mas?d?r.

     Üçüncü bölümde bir Alman halk ezgisi yer al?r. Asl?nda bölüm bu ezgi üzerine kurulmam??, o halk ezgisi bölümün içerisine entegre olmu?tur. Kaynaklarda, Beethoven'in bir ?ekilde o y?llarda Napoléon Sava?lar? s?ras?nda Avusturya'da bulunan Frans?z askerlerinin söylemi? olabilece?i bu ezgiye bir ?ekilde a?ina oldu?u ve eserinde kulland??? söylenir.

     Beethoven’in sa??rl?k durumu da de?inilmesi gereken önemli bir noktad?r. Sanatç?, hayat?n?n ikinci yarat? döneminden k?sa süre önce sa??rl???n? fark etmeye ba?lam?? ve duyma yetisinin azalmas? hayat?n?n sonuna kadar uç noktaya ilerlemi?tir, 1820'lerden itibaren art?k hiç duymaz hale gelmi?tir. Bu durum, Beethoven’in zaten zor ve asi karakterini çok daha dramatik hale getirir. ?kinci dönem yap?tlar?nda bir anlamda kahramanl?k ö?elerini kullan?rken bir yandan da yeni fark etmi? oldu?u duyma yetisinin azalmas? konusu sanatç?y? derin karamsarl??a sürükler.

     Üçüncü senfoninin Napoléon Bonaparte ile as?l ba?lant?s? son bölümde kar??m?za ç?kar. Son bölümde sanatç?n?n kulland??? temaya bugün "Prometheus temas?" ad? verilir. Bunun nedeni, bu teman?n Beethoven’in 1890'lar?n sonunda besteledi?i Prometheus balesinde kulland??? ezgi olmas?d?r. Bu eserde kullan?lan ana tema, Eroica'da da dördüncü bölümün ana temas? olarak kullan?l?r. Bu teman?n ilginç bir özelli?i, teman?n bas partisinin ilk etapta ana tema olarak duyurulmas?d?r. Prometheus temas?n?n üçüncü senfonide kullan?lma nedenlerinden biri de, Prometheus'un mitolojide insanlara ate?i getiren tanr? olmas?, dolay?s?yla insanlara ????? ve ate?in sembolize etti?i her ?eyi getirmi? olmas?d?r. Sanatç?n?n senfoniyi yazd??? dönemde Bonaparte'? insanl??? kurtaran bir Prometheus olarak görmesinden dolay?, belirgin bir ba?lant? söz konusudur.

     Beethoven’in birinci senfonisinden itibaren bak?r ve tahta üflemelileri Mozart ve Haydn'a çok daha ön planda kulland??? görülür. Üçüncü senfoniden itibaren kendine özgü bir orkestrasyon stilinin temelini oturtmu? olan sanatç?, orkestran?n bütün olanaklar?n? kullanan bir besteci olarak 19. yüzy?lda kendinden sonra gelen bestecilerin yolunu da açm??t?r. Eroica'n?n, bütün bu ö?elerin bir araya gelmesiyle, Beethoven’in kendi stilini ortaya koydu?u, gerçek anlamda geli?tirmi? oldu?u ilk yap?tlardan biri oldu?u için müzik tarihinde çok önemli bir yeri, Napoléon'la olan ili?kisinden dolay? da siyasi tarihle ilginç ba?lant?lar? söz konusudur.