MuziKent

BATILI GÖZÜYLE OSMANLILARDA MUSIK?

Dr. Bülent Aksoy

     Yüzy?llar boyunca Türklerin tarihini, devlet, toplum, hukuk, askerlik düzenlerini, kültürlerini, geleneklerini bir ara?t?rma konusu haline getiren Avrupal?lar, Türklerin mus?kisini de ara?t?rmaktan geri kalmam??lard?r. Avrupal?lar?n sadece mus?ki konusunda yazd?klar? bile bir ara?t?rmac?n?n ömrüne s??mayacak kadar geni? bir edebiyat olu?turur.

     Avrupa kaynaklar? Osmanl? mus?kisi ara?t?rmac?lar?n?n bu mus?kinin henüz yeterince ayd?nlatamad?klar? evrelerine ???k tutmas? bak?m?ndan da incelenmeye de?er kaynaklard?r ?üphesiz. Avrupa kaynaklar?ndaki bu geni? malzemenin anlaml? yönlerini ay?klay?p yorumlamak Osmanl?-Türk mus?kisi tarihi için önemli katk?lar sa?layacakt?r. Söz konusu kaynaklar Avrupal?lar?n Osmanl? mus?kisini yüzy?llar?n ak??? içinde nas?l al?mlad?klar?n? da gözler önüne serer.

     Avrupa kaynaklar? ?u üç kümeye ayr?labilir:  mus?ki d???ndaki alanlarda çal??an tarihçiler ile ?arkiyatç?lar?n; mus?ki tarihçileri ile müzikologlar?n; bir de gezginler ile de?i?ik amaçl? gözlemcilerin yazd?klar? kitaplar. Bunlar aras?nda seyahatnameler canl? gözlem ve ya?ant? ürünü oldu?u için özel bir ilgiyi hak eder. Geçmi? yüzy?llar?n mus?ki tarihçileri ile müzikologlar? sadece yaz?l? malzeme üzerinde çal??m??, ço?u herhangi bir Türk mus?kisi ezgisi bile dinlememi?tir. Oysa seyahatname, günlük, mektup, an? türlerindeki Avrupa kaynaklar? geçmi? yüzy?llarda Türk mus?kisinin nas?l bir mus?ki oldu?u konusunda de?erli gözlemler ve anlaml? ipuçlar? sunar.

     Avrupal?lar ba?lang?çta Türklerin sadece askerî mus?kisine ilgi duydular. Türklerin mus?kisiyle ilk temaslar daha Haçli Seferleri s?ras?nda ba?lam??, ama bunlar kal?c? bir iz b?rakmam??t?. Ondördüncü ve onbe?inci yüzy?l bat? kaynaklar?nda mus?ki konusunda bulabilece?imiz ?eyler yok denecek kadar azd?r. Asl?nda, o dönemin Avrupa’s?nda islam dininin mus?kiyi yasaklad???, Türklerin askerî mus?ki d???ndaki mus?ki türlerine s?rt çevirdikleri yolunda yayg?n bir önyarg? vard?.

     Frans?z gezgin Bertrandon de la Brocqière’in (öl. 1459)  seyahatnamesi onbe?inci yüzy?la ait belki de tek anlaml? katk? olarak an?labilir.  Bertrandon, Sultan II. Murad’?n Edirne’deki saray?nda saz ?airlerinden kahramanl?k destanlar? (Chanson de Gestes) ile “ne?eli”, “canl?”, “k?vrak” halk ezgileri dinlemi?ti.

     Osmanl?lar hakk?nda daha kapsaml? eserler onalt?nc? yüzy?lda ortaya ç?km??t?r. Bu dönemin gözlemleri de daha çok mehter mus?kisiyle ilgilidir. Osmanl? devletinin onalt?nc? yüzy?lda askerî gücünün doru?unda olmas? ve Türklerin bütün Avrupa’da bir siyasî tehdit unsuru olarak görülmesi dolay?s?yla, mehtere yönelik ilgiyi do?al kar??lamak gerekir. Ayn? mehterin, bat? Avrupa ülkelerinin askerî mus?kisini de etkiledi?i bir gerçektir. O zamana kadar askerî mus?ki ihtiyac?n? pek duymayan kimi Avrupa ülkeleri, mehterin etkisiyle askerî musikiye önem vermeye ba?lam??lar, ?ngiliz, Frans?z, Alman askerî birlikleri mehtere benzeyen askerî bandolar kurmu?lard?r.

     Bununla birlikte, kimi onalt?nc? yüzy?l kaynaklar?nda halk mus?kisi ile ?ehir e?lence mus?kisine de de?inilmi?, bu arada çe?itli Türk mus?kisi sazlar?n?n resimleri verilmi?tir.

Örne?in, 1547-1554 y?llar? aras?nda Istanbul’da bulunan Frans?z gözlemci Pierre Belon du Mans dinledi?i mus?kiyle ilgili izlenimlerini uzun uzad?ya anlatm??, Türklerin m?zrapl? telli sazlar? çalmakta Frans?zlar ile ?talyanlardan daha usta olduklar?n? yazm??t?r. Ancak, bu yüzy?l?n Belon d???ndaki gözlemcileri, dinledikleri mus?kiden olumlu bir izlenim edinmemi?lerdir. Hemen hemen hepsi mehter icras?n?n “çok gürültülü” oldu?undan yak?nm??, mehter d???ndaki ezgilerin de “kula?? t?rmalad???”n? yazm??t?r. Bu olumsuz izlenimler iki mus?ki kültürü aras?ndaki köklü farkl?l?klara ba?lanabilir; ancak, söz konusu izlenimlerin çok kere sokaklarda dinlenen mus?kiden kaynakland??? de bir gerçektir.

     Onyedinci yüzy?lda Türk mus?kisine yönelik ilginin artt???n? görüyoruz. Bu dönemin gözlemcileri Türklerin mus?kisine daha nesnel bir tutumla bakm??lar, hattâ kimileri Osmanl? ülkesinde dinledi?i mus?kiden ho?lanm??lard?r. Söz gelimi, ?talyan co?rafyac? Luigi F. Marsigli ile Frans?z ?arkiyatç? Antoine Galland, bir önceki yüzy?lda “çok gürültülü” oldu?u kaydedilen mehteri be?enmi?, övmü?lerdir. Bu yüzy?l?n gözlemcileri aras?nda mevlevî mus?kisi ile dind??? mus?ki dinleyenler de vard?r. Zaten bu yüzy?l?n en belirgin yan?, gözlemcilerin Türklerin mus?kisini mehterle s?n?rland?rmamalar?d?r.  Dinledi?i bir mevlevî ayininin k?sa bir bölümünü notaya alan Frans?z Sieur du Loir ile gene Istanbul’da saray çevresinde dinledi?i üç eserin notas?n? veren Venedik baylosu Giovanni Battista Donado, Türk mus?kisine duyduklar? ilgiyi belgelerle günümüze kadar ula?t?rm??lard?r.

     Onyedinci yüzy?lda Osmanl? mus?kisi hakk?nda yaz?lm?? belki de en ilginç görü?leri Frans?z yazar Charles Perrault’nun Paralleles de Anciens et Modernes adl? kitab?nda buluyoruz. Bu çarp?c? eserde üç mus?kisever, Türk mus?kisinin çe?itli yönlerini tart???rlar; hem de ki?isel zevkleri aç?s?ndan de?il, düpedüz nesnel, hattâ akademik denebilecek bir tav?rla. Bu üç mus?kiseverin üzerinde durduklar? noktalar ?öyle özetlenebilir: Türk kula?? bat? dizisinden farkl? olan do?al diziye (gam) al??k?nd?r; Türkler do?al diziye al??t?klar? için onlar?n kulaklar? daha hassas, mus?kicileri de daha yeteneklidir; Türkler uyu?umlu (consonant) seslerden habersizdirler, bu yüzden sadece ezgi mus?kisine önem vermi?ler, armoniyi bir kenara itmi?lerdir; Türklerin mus?kisi Avrupa mus?kisiyle kar??la?t?r?labilecek bir mus?ki de?ilse de Türk makamlar?, ezgileri ile sazlar?n?n çe?itlili?i, Avrupa mus?kisine zenginlik getirebilir.

     Onsekizinci yüzy?l Avrupal?lar?n Osmanl? mus?kisine en ciddi biçimde e?ildikleri bir dönemdir. Bu yüzy?l klasik Osmanl? mus?kisinin geli?ip olgunla?t??? bir dönem olarak kendini gösterir. Ayn? dönemde Avrupa sanat mus?kisi de önemli bir dönü?üm geçirmektedir. Haydn, Mozart gibi bestecilerin ya?ad???, Beethoven’?n eser vermeye ba?lad???; sonat formunun mus?kiye girdi?i, üflemeli sazlar?n kullan?m alan?n?n geni?ledi?i bir dönemdir bu. Vurmal? sazlar da gene ayn? dönemde büyük önem kazanm??; söz gelimi, daha önce pek seyrekçe kullan?lan zil, orkestran?n de?i?mez üyesi olmu?tur. Eski mus?ki, söz geli?i barok mus?ki gibi “yumu?ak” olmayan, daha güçlü, ta?k?n duygular? dile getirmeye elveri?li, dolay?s?yla daha sert, ses tonu daha yüksek bir musiki ortaya ç?kmaktad?r. Mehter mus?kisini gürültülü ve kulak t?rmalay?c? bulan bat?l? gözlemcilerin bu yüzy?lda ayn? mehter mus?kisinden rahats?z olmamalar?, hattâ kimilerinin mehteri övgüye bo?malar? çok ilgi çekicidir.

     Türk mus?kisi konusundaki tutum de?i?ikli?i bat? mus?kisindeki dönü?ümlerin bir uzant?s? olarak görülebilir. Ama onsekizinci yüzy?lda bütün Avrupa’y? saran bir “Türk modas?” da vard?. Bu modan?n esintileriyle, Prusya, Rusya, Lehistan gibi ülkeler asl?na uygun mehter tak?mlar? bile kurmu?lard?. Bat? mus?kisinde gerçekle?en yap?sal de?i?ikliklerin d???nda, Avrupal?lar?n Türk mus?kisinde görmek istedikleri bir özellik de bu yüzy?lda aç??a ç?km??t?. Avrupa kültürünün geni?leyen ufku, özellikle eski Yunan kültürüne duyulan merak, bu dönemde Osmanl? ükesine u?rayan gözlemcileri de etkiliyordu. Onsekizinci yüzy?l gözlemcilerinin pek ço?unun inanc?na göre, o efsanevî Yunan mus?kisinin izleri, kal?nt?lar? Osmanl? mus?kisinde hâlâ ya??yordu. Nitekim kimi gözlemciler eski Yunanlar?n sazlar?, mus?ki gelenekleri ve zevki ile Türklerinki aras?nda benzerlikler kurmu?, kimileri de Türk mus?kisinde antik ça??n mus?ki izlerini aram??t?. Örne?in. Istanbul ve ?zmir’de y?llarca ya?ayan Frans?z Pierre Augustin de Guys köçek raks? ile köçekçe havalar?n?n Baküs ayinlerinden kalma oldu?unu yazabiliyordu.  Avrupa’n?n “eski Yunan” kal?nt?lar?n? “yeni Yunan”da arama çabas? üzerine mükemmel bir kitap yazm?? olan Terence Spencer’in (Fair Greece Sad Relic, 1954)  gösterdi?i gibi, “tarihî Yunanistan”? ziyaret eden sanatç?, yazar ve gezginler bu ülkede bilim ve sanat ad?na hiçbir ?ey bulamad?klar? gibi, “Eskiler”in soyundan geldiklerine inanmak istedikleri Rumlar?n ki?ili?inde, antik ça??n fikir ve ahlak niteliklerini de görememi?lerdi. Say?s?z Avrupal? yazara ve gözlemciye göre, antik ça??n bilimi, sanat?, ahlak? Türklerin boyunduru?u alt?nda yok olmu?tu. Gelgelelim, halk?n mizac?, al??kanl?klar?, e?lenme biçimi, hele mus?kisi pek de?i?memi?ti. Öyle görünüyor ki, onsekizinci yüzy?l Avrupa’s?n?n eski Yunan ile “yeni Yunan” aras?ndaki tarihî süreklilik ba??n? sanat seviyesinde kurmay? deneyebildi?i tek alan mus?kidir. ?üphesiz,  bu denemenin ne ölçüde gerçekçi oldu?unu ara?t?rmak, buradaki bak?? aç?m?z?n d???nda kal?r. Ama ilginç olan, bu yüzy?lda böyle bir al?mlama biçiminin öne ç?kmas?d?r.

     Onsekizinci yüzy?l sonlar?na kadarki Avrupa kaynaklar?nda bulabildi?imiz malzeme büyük ölçüde gözlem ürünüdür. Canl? gözlem ve ya?ant?, ondokuzuncu yüzy?lda büyük ölçüde kaybolur. Ondokuzuncu yüzy?l, ?arkiyatç?l???n yeni bir ara?t?rma dal? olarak kendini kabul ettirdi?i yeni bir dönemdir. Bu yüzy?la özgü ?arkiyatç?l???n, birkaç istisna d???nda, yaln?zca yaz?l? kaynaklar? dikkate alan bir çal??ma yöntemine dayand???n? biliyoruz. Ondokuzuncu yüzy?l?n ara?t?rmac?lar? islam dünyas? mus?kisinin yaz?l? kaynaklar?n? Avrupa kütüphanelerinde bulabiliyorlard?. Eski ?arkiyatç?lar do?u mus?kisi kuram? hakk?ndaki bu kitaplar Arapça yahut Farsça olarak yaz?ld???, Türk mus?kisi terimleri de gene ayn? dillere dayand??? için, Osmanl?-Türk mus?kisini ?ran yahut Arap mus?kisinin bir parças? olarak görmekte tereddüt etmediler. Nitekim ömürleri boyunca bir Türk ezgisi dinlememi? olan Fétis ve Kiesewetter gibi iki tan?nm?? mus?ki tarihçisi Türk mus?k?sini okurlar?na çok yanl?? bir biçimde tan?tm??t?r. Onlar gibi bütünüyle kitabî bilgilerle donanm?? müzikologlar?n görü?leri, Türk müzikologlar? Rauf Yekta Bey ile Hüseyin Sadettin Arel’in incelemelerinde sert bir dille ele?tirilmi?tir.           

     Günümüzde Osmanl? mus?kisi bilim seviyesinde ara?t?rma konusu olmu?tur. Bugün Britanya’da, Almanya’da, ABD ve öteki bat? ülkelerinde Osmanl? mus?kisine ciddiyetle e?ilen ara?t?rmac?lar vard?r. Ancak, bu ara?t?rmalar, yirminci yüzy?l?n ikinci yar?s?n?n bir ürünüdür. Bu gecikmenin nedenlerinden biri, ondokuzuncu yüzy?l?n klasik ?arkiyatç? bak?? aç?s?d?r. Bu ?arkiyatç? bak??, bat? uygarl???na yönelirken Osmanl? mus?kisini ulusal kültürün bir parças? olarak görmeyen, 1920’li, 1930’lu y?llar?n s?n?rl? bir bat?l?la?ma program? çizen radikal cumhuriyetçi anlay???n? da etkilemi?tir. Onyedinci ve onsekizinci yüzy?llar?n gözlemci ürünleri, ondokuzuncu yüzy?l?n sonlar? ile yirminci yüzy?l?n ba?lar?nda hat?rlanabilseydi, Osmanl? mus?kisi büyük ihtimalle hem Türkiye’de, hem de dünyada çok daha önce bilimsel ara?t?rma konusu olacakt?.

KAYNAKLAR

Belon du Mans, Pierre,  L’Observations du Plusieurs Singularitez, Paris, 1533.

Brocquière, Bertrandon de la.  Le Voyage d’Outremer, yay. haz.. Charles Schefer, Paris, 1892. 

Donado, Giovanni Battista,  Della Letterature de’ Turchi,  Venedik, 1688.

Loir, Sieur du,  Les Voyages du Sieur du Loir, Paris, Cloizer, 1654.

 

Farmer, H. George, “Oriental Influences on Occidental Music”, Islamic Culture 15, 1941.

“Turkish Influences in Military Music”,  Journal of the Society for Army Historical Research, 1946.

Fétis,  François Joseph,  Histoire Générale de la Musique, c. II,  Paris, 1869.

Galland, Antoine, Journal, yay. haz. Charles Schefer, Paris, 1881.

Guys, Pierre Augustin de,  Voyage Littéraire de la Grece, c. I, XIII. Mektup, Paris, 1771.

Kiesewetter, Raphael Georg,  Die Musik der Araber, Leipzig, 1842.

Marsigli, Luigi Ferdinando Cont di, Stato Militare dell’ Imperio Ottomanno, Amsterdam, 1732.

Rauf Yekta, “La Musique turque” , Encylopédie de la musique (Albert Lavignac), 1, Paris, 2945-3064.

Spencer, Terence, Fair Greece Sad Relic, Weidenfald and Nicholson, Londra, 1954.