MuziKent

Itrî (Buhurîzâde Mustafa Efendi) (?-1640 - ?-1711)

            Klasik Türk müzi?i bestecisi ve bu müzi?in geli?imindeki en önemli isimlerden biri olan Itrî, ?stanbul'da do?mu? ve yine ayn? kentte ölmü?tür. Ça?da?lar?n?n, ölümüne tarih dü?ürmek amac?yla kaleme ald??? m?sralar ile besteledi?i yap?tlarda güfte olarak kulland??? ?iirlerin yaz?l?? tarihlerine göre, yakla??k 1630 ile 1640 y?llar? aras?nda do?du?u san?lmaktad?r. Çe?itli kaynaklarda ölümü için 1711 ve 1712 tarihleri gösterilmektedir. As?l ad? Mustafa'd?r. Itrî, ?iirlerinde kulland??? mahlast?r. Buhurîzade Mustafa Efendi diye de an?lm??t?r. Buhurîzade ad?n?n kendi lakab? m?, yoksa aile ad? m? oldu?u bilinmemektedir. Ya?am? üstüne bilinenler de, eski ve yeni kaynaklardakiü ço?u birbiriyle çeli?en bilgilere dayan?r.

            Zaman?na göre iyi bir ö?renim görmü?tür. Ustalar?ndan birinin Hâf?z Post oldu?una kesin gözüyle bak?l?r. Nasrullah Vâk?f Halhalî, Kas?mpa?al? Koca Osman Efendi, Dervi? Ömer Efendi gibi 17 yy. bestecilerinden de yararland??? san?lmaktad?r. Ça??n?n kaynaklar?, onun Mevlevî oldu?unda birle?irler. Mevlevî tekkelerinde okunmak üzere bir ayin ile bir naat bestelemi? olmas? da bunun bir kan?t? olarak gösterilir. Söylentilere göre, Yenikap? Mevlevihanesi'nin o zamanki ?eyhi Câmî Ahmed Dede'ye (?-1671) kap?lanm??, müzik sevgisiyle Mevlevî olmu?tur.

            Itrî be? padi?ah dönemi gördü. Sultan IV. Mehmed zaman?nda tan?nd?. Huzurda düzenlenen fas?llara hanende olarak kat?ld?, besteledi?i yap?tlarla padi?ahlardan büyük yak?nl?k gördü. Saraya girmeden önce ne tür i?lerde çal??t??? bilinmiyor. Yak?nl?k gördü?ü bir ba?ka devlet adam? da, ?iirleri ve müzik sevgisiyle tan?nan K?r?m Han? I. Selim Giray'd? (1634-1704). Itrî, IV. Mehmed'le yak?nl???n?n bir sonucu olarak, padi?ahtan, kendisine esirciler kethüdal??? görevinin verilmesi dile?inde bulunmu?, bu dile?i yerine getirilmi?tir. Baz? kaynaklar, onun bu dile?ini, ?stanbul'a getirilen esirlerin ülkelerinin müzi?i üstüne bilgi edinmek, içlerinden müzi?e yetene?i olanlar? da yeti?tirmek istemesine ba?larlar.

            Itrî uzun y?llar Enderun'da müzik ö?retmenli?i ve hanendelik yapt?ktan sonra, elli ya??na do?ru emekli olarak saraydan ayr?ld?. Ancak, müzikteki ünü Lale Devri'nde daha da artarak sürdü. Meyvecilikle çiçekçili?e merakl? oldu?u, kendi ad?yla an?lan ?stanbul'un ünlü Mustabey armudunu ilk kez onun yeti?tirdi?i de söylenir. It?rdan gelen Itrî mahlas? da, çiçek merak?na ba?lan?r. Divan ?airlerinden ?eyhî'nin yazd???na göre, ölümünden sonra "Mevlevihane Yenikapusu Harici"ne gömülmü?tür. Mezar ta?? kay?pt?r.

            Itrî zaman?n?n tan?nm?? ?airlerindendir. Divan ve â??k tarzlar?nda ?iirleri vard?r. Naatlar, gazeller, tahmisler, nazireler, tarih dü?üren beytiler ve ?ark?lar d???nda, hece ölçüsüyle türküler de yazm??t?r. Besteledi?i yap?tlarda ?iirlerinin pek az?n? güfte olarak kullanm??, Nâbî, Bakî, Nazîm, Nailî, Nef'î gibi ustalar?n ?iirlerini bestelemeyi ye?lemi?tir. ?iirlerini toplad??? Divan'? kay?pt?r. ?iirlerine ?uara tezkirelerinde, yazma ?iir derlemelerinde rastlan?r. Ancak, Itrî mahlasl? bütün ?iirler ona ait de?ildir, 1622'de ölmü? ba?ka bir ?air de ayn? mahlasla ?iirler yazm??t?r. 17.ve 18 yüzy?llarda Buhurîzade lakab?yla tan?nm?? iki müzikçi daha bulundu?u için, Itrî'nin onlarla da kar??t?r?lmamas? gerekir.

            Itrî ayn? zamanda tâlîk yaz? yazan bir hattat?r. Edebiyat ve hat ö?retmeni Siyahî Ahmed Efendi'dir (?-1697). Yazd??? tâlik yaz? örnekleri, Hâf?z Post'un güfte derlemesine ekledi?i güftelerde görülür. Neyzen oldu?u da söylenir. Saz eserleri bestelemesi, ney ya da ba?ka bir saz çald???n? gösterir. Ça??n?n kaynaklar?nda, kuramsal bilgilerinin çok üstün bir düzeyde oldu?undan söz edilir.

            As?l önemi bestecili?indedir. Yap?tlar?yla bir ç???r açm??, Klasik Türk müzi?inin kurucusu olmu?tur. Ondan önceki bestecilerde, bir ölçüde de olsa, Orta ve Yak?ndo?u müziklerinin izleri sezilir. Bu etkiler onda bütünüyle silinmi?, Klasik Türk müzi?i diye adland?r?lan, Osmanl?-Türk üslûbu en belirgin çizgileriyle ortaya ç?km??t?r. Klasik üslûba ba?l? kalm?? pek çok bestecide, az ya da çok onun etkisi vard?r. Itrî, Abdülkadir Merâgi ve Hammâmîzade ?smail Dede Efendi'yle birlikte, Türk müzi?inin geli?imini yönlendiren üç önemli besteciden biri olmu?tur. Itrî'nin din d??? yap?tlar?n?n ba??nda gelen Nevâ Kâr Hâf?z'?n bir gazeli üzerine bestelenmi?tir. Bu yap?t çe?itli makam ve usûl geçkileri uygulanarak birbirine ba?lanm?? ezgilerinin zenginli?i yan?nda, kurulu?u ve titiz i?çili?iyle de özgünlük ta??r. Ayn? zamanda, Klasik üslûbun niteliklerini de en iyi yans?tan, en özlü örneklerinden biridir. Çe?itli makamlardaki büyük formlu öbür din d??? yap?tlar?, ilgili faz?llar?n ilk akla gelen parçalar? aras?ndad?r. Din d??? küçük formlarda besteledi?i hiçbir yap?t? günümüze ula?mam??t?r.

            Itrî dinsel müzi?e yepyeni bir hava getirmi?tir. Dinsel yap?tlar?, cami ve tekke müzi?i örnekleri olarak ikiye ayr?l?r. Teravih namaz? s?ras?nda makam de?i?tirme kural? ile camilerde müezzinlerin uygulad?klar? çe?itli kurallar?n Itrî taraf?ndan konuldu?u söylenir. Bayram namazlar?nda okunan Segâh Kurban Bayram? Tekbiri, kutsal emanetlerin ziyareti s?ras?nda okunan Segâh Sal-ât-? Ümmiye, Mâye Cuma Salât?, Dilke?hâveran Gece Salât?, üç yüz y?ld?r etkilerinden bir ?ey yitirmemi? yap?tlard?r. Özellikle ilk ikisi çok k?sa birer cümle içinde yaratt?klar? etkinin yo?unlu?u bak?m?ndan Türk müzi?inde benzersiz bir sanat gücü ta??rlar. Mevlevihanelerde, sema törenlerinde, ayinden önce okunan, Rast Naat-? Peygamber, Itrî'nin Mevlevi müzi?ine en kal?c? katk?s?d?r. Güftesi Mevlânâ'n?n bir ?iirinden al?nan yap?tta, güfte ile beste yetkin bir biçimde bütünle?tirilmi?tir. Bu naat?n bestelenmesinden sonra Mevlevihanelerdeki her sema töreninde okunmas? bir gelenek haline gelmi?tir. Segâh Ayin'i ise, bu türün ilk güçlü örneklerinden biridir. Günümüze ula?an yap?tlar?n?n ço?unda mistik bir hava vard?r. Bu yönü bir ölçüde, Mevlevî olmas?na ba?lanabilir. Seçti?i formlar için en uygun anlat?m? bulan Itrî, cami müzi?i olarak bestelediklerinde, derin bir dindarl?k duygusunu, Mevlevî müzi?i yap?tlar?nda, tasavvufî bir içe dönü? heyecan?n? dile getirmi?, din d??? yap?tlar?nda ise, yo?un müzik cümleleri aras?nda beliren dü?ünceli ve dü?ündürücü bir tavr? benimsemi?tir.

            Sanat? de?erlendirilirken, üslûbunun niteli?i ile yap?tlar?ndaki teknik özellikler birbirine ba?l? iki düzey olarak ortaya ç?kar. Itrî'nin müzi?i 17. yüzy?lda henüz olu?um a?amalar? içindeki bir müzik üslubunda "klasik" diye nitelendirilebilecek özellikler ta??r. Ki?isel duygu ve dü?üncelerini dile getirmedi?i, bütünüyle kendine özgü, ki?ilikli bir anlat?m yaratabilmi?tir. Müzi?inin dengeli, oturmu? bir yap?s? vard?r; yap?tlar?n?n en dokunakl? bölümlerinde bile, duygusall?ktan, abart?dan, gereksiz süslemelerden kaç?nm??t?r, cümleleri aç?k seçik ve berrakt?r. Yap?tlar?n?n ezgi yap?s?ndaki özellikler ise, sanat?n?n ancak teknik bir inceleme çerçevesinde de?erlendirilebilecek ba?ka bir yönüdür. Hiçbir bestesinde al???lm?? ezgi örneklerine rastlanmaz. Belli bir makamdaki yap?t?, ba?ka bir bestecinin ayn? makamdan bir yap?t?yla kar??la?t?r?ld???nda, o makam? çok farkl? bulu?lar, taklit edilmeyen, benzersiz deyi?lerle i?ledi?i görülür. Bir makama ba?l? müzik cümlelerini sadece kom?u perdelerden yararlanarak geli?tirme kolayc?l???ndan kaç?nm??, en uzak perdelere dek uzanarak, zor olan? gerçekle?tirmeyi ye?lemi?tir. Böylece ezgilerini dar bir ses alan? içinde kalmaktan kurtarm??t?r. Onun müzi?i bu bak?mdan makam ve geçki zenginli?i ta??r. Bu zenginlik, kulland??? usûller için de geçerlidir. Notas?yla günümüze ula?amam?? parçalar?n?n güfteleri ile usûllerini veren eski kaynaklarda, çok ender kullan?lm?? usûllerde bile yap?t besteledi?i görülmü?tür.

            Itrî, ?eyhülislam Esad Efendi'nin belirtti?ine göre, bini a?k?n beste yapm?? olan çok verimli bir bestecidir. Bunlar?n büyük bir ço?unlu?u unutulmu? ya da kaybolmu?tur; bugün ancak k?rk dolay?nda yap?t? bilinmektedir. Günümüze kalan pek az yap?t?yla bile bugün de Klasik Türk müzi?inin en ba?ta gelen birkaç ustas?ndan biri kabul edilmesi, sanat?ndaki ola?anüstü özelliklerin bir sonucudur.

Segâh Kurban Bayram? Tekbiri; Segâh Salât-? Ümmiye; Dilke?hâveran Gece Salât?; Mâye Cuma Salât?; Segâh Mevlevi Ayini; Rast Darb-? Türkî Naat ve Sofyan Tev?ih; Nühüft Durak; Nühüft ?lahî; Nühüft Tev?ih; Nevâ Kâr; 2 Pençgâh Beste; Hisar Devr-i Kebir Beste ve Aksak Semai; Mâhûr A??r Aksak Semai; Rehavî Beref?an Beste; Buselik Hafif Beste ve Yürük Semai; Segâh A??r Semai; Segâh Yürük Semai; Bayatî Çember Beste; Bestenigâr Darb-? Fetih Beste; Dügâh Hafif Beste; Isfahan Zencir Beste ve A??r Aksak Semai; Nikriz Muhammes Beste; Râhatu'l Ervah Zencir Beste; Irak Aksak Semai; Rast Aksak Semai; Nühüft Aksak Semai; Acema?iran Yürük Semai; Rehavî Pe?rev; Nühüft Pe?rev ve Saz Semaisi.